Thiếu sách giáo khoa: vấn đề không còn là chuyện cục bộ
Hiện tượng sách giáo khoa thiếu hụt ngay trước khai giảng năm học mới là tình trạng khi số lượng đầu sách đã được in và phân phối ở quy mô lớn nhưng phụ huynh tại một số địa phương vẫn không thể mua đủ sách cho con em, do chuỗi cung ứng sách bị nghẽn ở những khâu phân phối cuối cùng giữa nhà xuất bản, đơn vị phát hành và các nhà sách bán lẻ. Câu chuyện ở Đà Nẵng và Hà Tĩnh cho thấy đây không còn là trục trặc lẻ tẻ, mà là một biểu hiện rõ ràng của chuỗi cung ứng sách vận hành kém linh hoạt, để khoảng trống phân phối rơi đúng vào thời điểm nhạy cảm nhất – sát ngày khai giảng.
Ngày 4-9, rất đông phụ huynh tại Đà Nẵng đổ đến một văn phòng thuộc nhà xuất bản để săn nốt những cuốn sách giáo khoa còn thiếu cho con, nhiều người lục lọi rồi phải ra về tay trắng. Chiều cùng ngày, tại một nhà sách lớn ở quận Cẩm Lệ, kệ sách giáo khoa trống trơn, nhân viên nói thẳng “đã hết sạch sách giáo khoa các lớp” và không biết khi nào hàng mới về. Một ngày trước đó, ở Hà Tĩnh, phụ huynh chen nhau tại các quầy sách trong chợ, hỏi rồi lại lắc đầu vì không đủ bộ sách, thiếu cả sách giáo khoa lẫn vở bài tập. Khi cảnh xếp hàng mua sách trở nên quen thuộc hơn cả ngày họp phụ huynh, rõ ràng hệ thống đang có vấn đề.
Đà Nẵng: chạy 20 nhà sách vẫn thiếu sách – lỗi ở đâu?
Tại Đà Nẵng, sách giáo khoa thiếu hụt không phải vì không in. Đơn vị phát hành cho biết chỉ tính đến ngày 29-8 đã cung ứng 25,8 triệu bản sách giáo khoa, và còn in bổ sung thêm 700.000 bản với 49 tên sách để kịp khai giảng. Vấn đề nằm ở chỗ sách có trên giấy tờ, nhưng không có trên kệ. Phụ huynh nghe tin văn phòng một công ty giáo dục “gom được một số sách về đợt cuối” liền kéo đến, biến nơi vốn không phải điểm bán lẻ thành điểm nóng mua sách. Sau khi thông tin “có sách” lan trên mạng xã hội, phụ huynh đổ về đông đến mức đơn vị phải tạm đóng cửa để sắp xếp lại. Chuỗi cung ứng sách đang phản ứng theo kiểu “chữa cháy”, không phải kế hoạch.
Câu chuyện của anh Trần Cảnh Hưng là minh chứng cho mức độ bế tắc: “Tôi đã đi hơn 20 nhà sách, hôm qua mới mua được thêm một cuốn, hiện vẫn còn thiếu hai cuốn giáo dục thể chất và tập viết”. Một phụ huynh khác ở cùng thành phố kể đã đi gần 20 nhà sách để mua sách bài tập tiếng Anh cho con, chờ đến sát ngày khai giảng với hi vọng sách sẽ về, nhưng vẫn không có, nhân viên cũng “chẳng biết bao giờ về lại”. Nhà xuất bản đã công bố danh sách cửa hàng cung cấp sách giáo khoa tại Đà Nẵng, nhưng phụ huynh đến nơi vẫn nhận câu trả lời “chưa có những đầu sách đang cần”. Đó không phải lỗi của người xếp hàng, mà là lỗi của một chuỗi cung ứng sách thiếu minh bạch và thiếu khả năng dự báo nhu cầu theo từng khu vực.
Hà Tĩnh: thiếu cục bộ nhưng phụ huynh gánh toàn bộ rủi ro
Trong khi Đà Nẵng “cháy” sách giáo khoa, Hà Tĩnh cũng đối mặt khan hiếm rõ rệt. Ghi nhận tại các quầy bán sách, vở, đồ dùng học tập ở chợ, nhiều phụ huynh đến hỏi nhưng vẫn không đủ sách, vở cho con. Một công ty phát hành sách lớn tại đây đang thiếu nhiều sách giáo khoa và vở bài tập, dẫn tới cảnh phụ huynh đi vòng vòng giữa các điểm bán mà vẫn không đủ bộ sách cho từng lớp. Bà Trần Thị Thu Hà, giám đốc một doanh nghiệp cung ứng sách trên địa bàn, thừa nhận công ty đang thiếu cục bộ một số đầu sách giáo khoa và vở bài tập cho năm học 2026-2027. Cụm từ “thiếu cục bộ” nghe có vẻ nhẹ nhàng, nhưng với phụ huynh, chỉ cần thiếu một cuốn cũng đủ biến việc chuẩn bị cho khai giảng thành một cuộc chạy đua mệt mỏi.
Chị Nguyễn Thị Phương, có ba con học lớp 2, 5 và 10, liệt kê một danh sách dài những cuốn còn thiếu: sách giáo khoa Toán, Tiếng Việt lớp 2; vở bài tập Tự nhiên và Xã hội, Tiếng Việt lớp 2; sách Mỹ thuật, Lịch sử, Địa lý lớp 5; bài tập Toán, Tiếng Việt lớp 5; sách Vật lý, Hóa học, Lịch sử và Địa lý lớp 10. Chị nói thẳng: “Vài ngày nữa là khai giảng năm học mới rồi... tôi vẫn chưa mua đủ sách, vở cho con. Tôi rất lo lắng nhưng cũng chẳng biết phải làm sao”. Một chủ quầy sách ở chợ, với gần 20 năm bán hàng, khẳng định năm nay là năm thiếu sách, vở nhiều nhất, thiếu từ sách Lịch sử, Địa lí lớp 4, 5, 8 đến nhiều đầu sách lớp 10 và vở bài tập tiểu học. Khi chuỗi cung ứng sách đẩy rủi ro xuống tận phụ huynh, cả xã hội phải trả giá bằng sự bất an ngay thềm năm học.
Chuỗi cung ứng sách giáo khoa: nghẽn ở khâu nào?
Điều đáng nói là trong khi phụ huynh mỏi mắt săn sách, nhà xuất bản khẳng định đã in và cung ứng khối lượng rất lớn, thậm chí phục vụ xuyên kỳ nghỉ lễ, điều tiết sách từ kho đến các đơn vị phát hành để kịp chuyển đến trường. Chuỗi cung ứng sách nhìn trên giấy có vẻ hợp lý: nhà xuất bản – kho – đơn vị phát hành – nhà sách – phụ huynh. Nhưng thực tế, mỗi mắt xích lại có vấn đề. Ở Đà Nẵng, một đơn vị phải tự “gom sách từ nhiều tỉnh, thành, mua theo giá bìa và chịu thêm chi phí vận chuyển, thu gom để đưa sách về hỗ trợ phụ huynh”. Khi một đô thị phải sống nhờ “hàng gom” từ nơi khác, có nghĩa hệ thống phân bổ nguồn hàng theo nhu cầu địa phương đang lỗi nhịp.
Không chỉ nguồn hàng bị phân tán, thông tin trong chuỗi cung ứng sách cũng mù mờ. Quản lý tại điểm hỗ trợ ở Đà Nẵng thừa nhận không thể xác định chính xác thời điểm có thêm sách. Nhân viên nhà sách lớn nói thẳng “không biết chính xác khi nào về đầy đủ để phục vụ học sinh”. Để chữa cháy, các đơn vị ghi lại danh sách những cuốn sách phụ huynh còn thiếu kèm số điện thoại để liên hệ khi có hàng, nhưng không dám hứa khi nào sẽ có sách. Thành phố phải hướng dẫn phụ huynh đặt mua online qua email và trang web trực tuyến, biến một nhu cầu cơ bản thành một bài toán công nghệ chỉ vì chuỗi cung ứng truyền thống hoạt động kém hiệu quả. Khi hệ thống không cho người mua bất kỳ thời hạn rõ ràng nào, sách giáo khoa thiếu hụt sẽ còn tiếp diễn mỗi mùa khai giảng.
Giải pháp từ địa phương: từ chế “chữa cháy” đến thay đổi bền vững
Điểm tích cực là dù chuỗi cung ứng sách giáo khoa đang trục trặc, một số địa phương đã bắt đầu tìm cách tháo gỡ. Ở Đà Nẵng, đơn vị được phân công hỗ trợ phụ huynh đã chủ động gom sách từ nhiều tỉnh, thành, chấp nhận chi thêm chi phí vận chuyển để đưa sách về thành phố. Họ ghi danh sách những đầu sách thiếu, lưu số điện thoại phụ huynh để chủ động gọi khi hàng về, thay vì để phụ huynh tiếp tục chạy lòng vòng. Thành phố cũng mở kênh đặt mua online qua email và nền tảng trực tuyến, cho phép phụ huynh mua sách mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào nhà sách truyền thống. Đây là những giải pháp “chữa cháy” cần thiết trong ngắn hạn, giúp giảm bớt cảnh chen lấn mua sách trước ngày khai giảng năm học mới.
Tuy vậy, nếu chỉ dừng ở biện pháp tạm thời, năm sau phụ huynh sẽ lại phải xách con đi vòng 20 nhà sách, nhờ người quen khắp nơi mà vẫn thiếu sách như lời anh Ngọc Hoanh than thở khi “suốt mấy ngày nay vợ chồng tôi chạy quanh thành phố, nhờ người quen tìm thêm nữa mà vẫn bó tay”. Các địa phương cần nghiêm túc xem việc phân phối sách là một phần của quản trị giáo dục, không phải câu chuyện “ai cần thì tự lo”. Cần chia sẻ dữ liệu đăng ký sách giữa trường, nhà xuất bản và đơn vị phát hành để dự báo nhu cầu cục bộ; kiểm tra thực tế các điểm bán trong danh sách cung ứng, tránh tình trạng danh sách có nhưng kệ trống. Khi sách giáo khoa được coi là hạ tầng thiết yếu của giáo dục, chuỗi cung ứng sách sẽ phải được thiết kế lại theo hướng minh bạch, có trách nhiệm và lấy phụ huynh, học sinh làm trung tâm. Đó mới là bước đi duy nhất giúp kết thúc chuỗi ngày mỏi mắt đi tìm sách trước mỗi mùa khai giảng.
