Khủng hoảng sách giáo khoa 2026–2027: Vấn đề không chỉ là vài trăm nghìn cuốn sách
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa 2026–2027 là tình trạng hệ thống cung ứng sách học cho năm học mới không dự báo được nhu cầu, gây thiếu hụt cục bộ hàng triệu bản sách giáo khoa trên cả nước, buộc Bộ Giáo dục và Đào tạo phải chuyển từ cách làm mang tính “chữa cháy” sang xây dựng một chuỗi cung ứng có dữ liệu thống nhất và khả năng điều phối linh hoạt nhằm bảo đảm quyền học tập liên tục của học sinh. Thực tế, đến 17h ngày 19/9, khoảng 99,63% nhu cầu sách giáo khoa 2026–2027 đã được đáp ứng, với tổng nhu cầu lên tới 245,94 triệu bản. Điều đáng nói không phải là tỷ lệ còn thiếu 0,37%, mà là việc để hơn 2,71 triệu bản sách bị thiếu vào cao điểm chuẩn bị năm học mới, rồi mới phải huy động cả hệ thống để chạy đua in ấn, điều chuyển và phát hành. Đó là dấu hiệu rõ ràng cho thấy chuỗi cung ứng sách giáo khoa đã chậm hơn thực tế trường học và gia đình.
Cách Bộ Giáo dục khép lại cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa
Từ giữa tháng 9, chiến lược của Bộ Giáo dục và Đào tạo khá rõ: xử lý nhanh, tập trung và chấp nhận làm việc theo kiểu “trực chiến”. Bộ yêu cầu các địa phương rà soát, xác nhận nhu cầu đến từng cơ sở giáo dục, để điều phối cung ứng đúng số lượng, đúng nơi còn thiếu. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phải điều chuyển sách từ nơi thừa sang nơi thiếu và in bổ sung với những đầu sách không đủ nguồn. Chỉ trong vài ngày, số sách còn thiếu đã giảm mạnh từ 2,71 triệu bản ngày 15/9 xuống còn 908.689 bản vào chiều 19/9, tương đương khoảng 0,37% tổng nhu cầu. Đến 20/9, con số thiếu hụt chỉ còn 776.259 bản, và đến 24/9, toàn bộ số sách này đã được phân phối xong. Đây là một câu nói đáng trích dẫn: “Trước 17h ngày 20/9, khoảng 99,69% nhu cầu sách giáo khoa đã được đáp ứng”. Đồng thời, Bộ đặt thời hạn hoàn thành cung ứng trước ngày 22/9 theo yêu cầu của Văn bản số 9561/VPCP-KGVX, biến áp lực hành chính thành động lực buộc hệ thống phải vận hành nhanh hơn.
Những điểm yếu bị phơi bày: dự báo sai, dữ liệu rời rạc và quản trị chuỗi cung ứng lạc hậu
Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa không phải ngẫu nhiên. Bộ Giáo dục và Đào tạo thừa nhận thẳng thắn: năng lực dự báo và tổ chức chuỗi cung ứng của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam chưa đáp ứng được yêu cầu trong bối cảnh mới. Quản lý sản xuất, tồn kho, phát hành và phân phối thiếu linh hoạt, không theo kịp biến động nhu cầu vào cao điểm trước năm học mới, nhất là các đầu sách và địa bàn phát sinh thêm nhu cầu. Bối cảnh năm học 2026–2027 lại phức tạp hơn khi lần đầu tiên triển khai một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc theo Nghị quyết số 71-NQ/TW. Song song, việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, tổ chức lại mạng lưới trường học khiến số trường giảm khoảng 50,6%, kéo theo thay đổi hàng loạt điểm đăng ký, xác nhận, nhận sách. Nhu cầu của trường cũ phải được rà soát, đối chiếu, điều chỉnh, gộp về đơn vị mới, trong khi toàn bộ quá trình tái tổ chức diễn ra đúng lúc cao điểm tháng 7–8. Dữ liệu nhu cầu của trường, của địa phương không được kết nối đầy đủ, thường xuyên với dữ liệu sản xuất, tồn kho, phát hành của nhà xuất bản, khiến hệ thống gần như “mù” khi phải dự báo.
Tác động lên học sinh và trường học: thiếu sách là thiếu cơ hội học tập
Khi nói về thiếu sách giáo khoa, chúng ta dễ sa vào câu chuyện quản lý mà quên mất đối tượng chịu tác động trực tiếp: học sinh và giáo viên. Với tổng nhu cầu khoảng 245,94 triệu bản sách giáo khoa cho năm học mới, con số vài triệu bản thiếu hụt không chỉ là sai số thống kê, mà là hàng trăm nghìn lớp học phải xoay xở với giáo án, bài chuẩn bị và kiểm tra mà không có sách giấy đầy đủ. Trong thời gian chờ in bổ sung, Bộ buộc phải cung cấp miễn phí sách giáo khoa điện tử để học sinh có tài liệu học tập. Đây là giải pháp cứu nguy, nhưng nói thẳng, nó không thể thay thế hoàn toàn sách giấy trong nhiều bối cảnh: vùng sâu, vùng xa thiếu thiết bị; lớp học tổ chức theo hoạt động nhóm trên trang sách; phụ huynh muốn con hạn chế màn hình. Về lâu dài, sách số cần được coi là lớp bảo hiểm thứ hai, còn trách nhiệm chính vẫn là bảo đảm sách giáo khoa 2026–2027 bản in đến kịp tay từng học sinh. Một điểm tích cực là từ sau khủng hoảng, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cam kết giao sách trong vòng 24 giờ với đơn đặt hàng hợp lệ qua nền tảng trực tuyến, và tiếp tục in thêm gần 3 triệu bản để đáp ứng nhu cầu phát sinh, bổ sung thư viện, tạo nguồn dự phòng cho thiên tai, bão lũ. Đó là tín hiệu cho thấy tư duy dịch vụ đang len vào hệ thống cung ứng vốn mang nặng tính mệnh lệnh hành chính.
Bài học hệ thống: từ “chữa cháy” sang quản trị dữ liệu và dự phòng cho các năm học mới
Nếu coi khủng hoảng thiếu sách giáo khoa năm nay là một cú sốc, thì điều quan trọng không phải là đếm xem bao nhiêu bản sách đã được bù vào, mà là nó buộc Bộ Giáo dục và Đào tạo phải thay đổi tư duy. Bộ tuyên bố sẽ hoàn thiện cơ chế cung ứng sách giáo khoa theo hướng quản lý nhu cầu bằng dữ liệu thống nhất, kết nối xuyên suốt từ khâu xác định nhu cầu, sản xuất, tồn kho, phát hành đến điều phối và cung ứng. Một định hướng đáng chú ý là xây dựng chuỗi cung ứng sách giáo khoa 2026–2027 và các năm sau trên nền tảng dữ liệu chung, có cơ chế dự báo, cảnh báo sớm và phối hợp kịp thời, kết hợp nguồn lực tập trung với khả năng cung ứng tại chỗ, đồng thời hình thành kho dự phòng tại địa phương và từng cơ sở giáo dục. Mục tiêu được Bộ nêu rõ: chuyển từ xử lý thiếu sách khi đã xảy ra sang quản trị chủ động, bảo đảm sách đủ, đúng nhu cầu, có mặt kịp thời, ổn định và linh hoạt. Vấn đề còn lại là mức độ thực thi: nếu dữ liệu tiếp tục rời rạc giữa trường học, Sở, bộ phận xuất bản và phát hành, nếu địa phương vẫn chậm rà soát nhu cầu như đã từng, khủng hoảng sẽ quay trở lại dưới một hình thức khác. Bài học năm nay khá rõ ràng: sách giáo khoa là hạ tầng của quyền học, và hạ tầng thì không thể tiếp tục được quản lý theo tư duy “cuối tháng 8 mới biết thiếu bao nhiêu”.
