‘Sốt sách giáo khoa’ là gì và vì sao năm nay căng thẳng hơn?
Tình trạng ‘sốt sách giáo khoa’ là hiện tượng phụ huynh và học sinh dồn dập đi mua sách trong thời gian ngắn trước thềm năm học, dẫn tới cảnh xếp hàng dài, ùn tắc tại các điểm bán và cảm giác khan hiếm, dù tổng lượng sách in trên toàn hệ thống vẫn đủ đáp ứng kế hoạch đăng ký của các địa phương.Ở TP.HCM, sát ngày khai giảng, hình ảnh phụ huynh xếp hàng mua sách giáo khoa đã trở thành “từ khóa nóng”, kéo theo lo âu về việc thiếu sách giáo khoa cho con em. Nhưng nếu nhìn kỹ số liệu, câu chuyện không nằm ở việc không in đủ, mà ở cách hệ thống giáo dục, chính quyền và NXB Giáo dục Việt Nam tổ chức cung ứng sách năm học, đặc biệt trong bối cảnh lần đầu tiên cả nước thống nhất dùng một bộ sách duy nhất. Đây là cuộc khủng hoảng tổ chức, không phải khủng hoảng sản xuất.
Cung không thiếu: Những con số biết nói của NXB Giáo dục Việt Nam
Điểm nghịch lý lớn nhất của cơn sốt sách giáo khoa năm nay là nguồn cung thực tế lại vượt kế hoạch. NXB Giáo dục Việt Nam cho biết đến ngày 15/8 đã in và phát hành 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, vượt kế hoạch các địa phương đăng ký. Đến 25/8, con số sách giáo khoa tăng lên 225 triệu bản, cùng hơn 76 triệu bản sách bổ trợ. Riêng TP.HCM đã được cung ứng 25,5 triệu bản, đạt 102% so với kế hoạch 25,1 triệu bản ban đầu."NXB Giáo dục Việt Nam khẳng định, về tổng sản lượng, hoàn toàn không có sự thiếu hụt nguồn cung SGK". Việc còn in bổ sung thêm 10 triệu bản sách giáo khoa từ nay đến khai giảng, cùng kế hoạch phê duyệt in thêm 8 triệu bản để dự phòng thiên tai và các tình huống phát sinh, cho thấy phía nhà xuất bản đã chuẩn bị tương đối chủ động. Vậy vì sao phụ huynh vẫn phải xếp hàng mệt mỏi?
Đứt gãy kênh đặt sách: Khi chính sách tốt lại gây tắc nghẽn
Căn nguyên của ‘sốt sách giáo khoa’ nằm ở khâu tổ chức đặt và phân phối, đặc biệt tại TP.HCM. Trước ngày 30/7, chỉ 925/1.501 cơ sở giáo dục (62%) gửi đơn đặt hàng sách giáo khoa qua hệ thống phát hành của NXB Giáo dục Việt Nam. Sau 15/8, có thêm 385 trường mới đặt lần đầu và 222 trường đặt bổ sung với sản lượng lớn, trong khi đến 25/8 vẫn còn 197 trường chưa đặt. Chuỗi đứt gãy bắt đầu từ các văn bản yêu cầu trường tạm dừng đặt sách để chờ chính sách cấp phát miễn phí, được Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM ban hành vào ngày 19/5 và trong tháng 6. Đến 14/7, Sở lại yêu cầu khảo sát nhu cầu mượn sách, nhưng không kịp ban hành hướng dẫn mới về đăng ký mua như hàng năm. Khi UBND thành phố chính thức phê duyệt kế hoạch miễn phí sách giáo khoa vào ngày 14/8, đơn đặt hàng dồn ứ gần sát năm học mới, tạo ra áp lực kép: trường phải mua sách để cho mượn, trong khi phụ huynh vẫn được thông báo tự trang bị sách cho con. Hệ quả tất yếu: phụ huynh ồ ạt đổ ra cửa hàng bán lẻ, gây nên tình trạng ùn tắc và ‘sốt sách’ cục bộ.
Tác động với phụ huynh và những điều cần chủ động ngay
Ở góc độ phụ huynh, cơn sốt sách giáo khoa không chỉ là chuyện xếp hàng lâu, mà là dấu hiệu bất an về việc con có đủ sách khi vào năm học mới. Cảnh phụ huynh chen nhau mua sách trước các điểm bán, đặc biệt tại TP.HCM, cho thấy niềm tin vào kênh cung ứng qua nhà trường đang bị bào mòn. Trong khi hệ thống khẳng định không thiếu sách giáo khoa về tổng thể, tâm lý “ai nhanh thì có sách” lại đẩy nhiều gia đình vào vòng xoáy lo âu, mua dư hoặc mua gấp, gây lãng phí. Đáng nói hơn, chính sách miễn phí sách giáo khoa – vốn nhằm giảm gánh nặng chi phí – lại được triển khai thông tin quá trễ, khiến phụ huynh không biết nên chờ nhà trường cấp hay tự mua, dẫn tới nhu cầu chồng chéo. Trong bối cảnh đó, điều phụ huynh có thể làm ngay là: bám sát thông báo chính thức từ trường về danh mục sách và hình thức cấp/mượn; ưu tiên mượn và tái sử dụng sách bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống" nếu còn tốt; hạn chế đổ xô mua tại một thời điểm, nhất là khi đã có cam kết đảm bảo cung ứng đầy đủ 100% sách cho toàn bộ học sinh.
Lời cam kết và bài học hệ thống cho các năm học sau
Cơn ‘sốt sách giáo khoa’ năm nay không phải thảm họa thiếu sách, mà là lời cảnh báo rõ ràng về cách thiết kế và phối hợp chính sách. NXB Giáo dục Việt Nam đã cam kết bảo đảm cung ứng đầy đủ 100% sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh trong năm học 2026-2027, đồng thời chủ động in bổ sung để dự phòng thiên tai và biến động nhu cầu. Về phía các địa phương, bài học đã được rút ra: cần phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu sử dụng sách để cung cấp miễn phí trước 30/10/2026 và ký hợp đồng với NXB trước 1/12/2026 để đảm bảo cung ứng cho năm học 2027-2028. Nếu các mốc này được tôn trọng, phụ huynh sẽ không phải xếp hàng dài, bởi sách sẽ được vận chuyển trực tiếp về trường, thay vì dồn ra cửa hàng lẻ. Kết luận thẳng thắn: để không còn ‘sốt sách giáo khoa’, hệ thống phải coi sách như một phần của an ninh giáo dục, được hoạch định sớm, minh bạch và nhất quán; còn phụ huynh cần bớt lo mua sắm “chạy”, tăng hợp tác với nhà trường trong việc mượn, dùng lại và chia sẻ sách.
