Metro số 4 TPHCM: tuyến xương sống Bắc – Nam đang định hình trên giấy
Metro số 4 TPHCM là một tuyến đường sắt đô thị dài khoảng 45km, được thiết kế đường đôi với 31 nhà ga và 2 depot đi qua 21 phường, xã, trong đó 20,7km đi ngầm và 24,3km đi trên cao, giữ vai trò kết nối theo trục Bắc – Nam từ Đông Thạnh đến Hiệp Phước, đồng thời hình thành nhiều điểm trung chuyển với các tuyến metro khác trong mạng lưới đường sắt đô thị của thành phố. Đây không chỉ là một dự án giao thông, mà là bước thử năng lực quy hoạch đô thị và khả năng đối thoại với cộng đồng của TPHCM. Tuyến Metro số 4 (Đông Thạnh – Hiệp Phước) có điểm đầu tại depot Đông Thạnh và điểm cuối tại depot Hiệp Phước, khổ đường sắt 1.435mm, điện khí hóa, tốc độ thiết kế 120km/h với đoạn trên cao và 90km/h với đoạn ngầm. Thành phố xác định tuyến này là trục vận chuyển hành khách khối lượng lớn từ cửa ngõ Tây Bắc, qua Gò Vấp, sân bay Tân Sơn Nhất, Phú Nhuận, trung tâm Bến Thành rồi xuống khu Nam, đô thị – cảng Hiệp Phước. Việc Metro số 4 đi qua 21 phường, xã – từ Đông Thạnh, Thới An, An Phú Đông đến Khánh Hội, Tân Hưng, Nhà Bè, Hiệp Phước – cho thấy quy mô và mức độ tác động của dự án giao thông này lên đời sống dân cư. Câu hỏi đặt ra là: thành phố có tận dụng được cơ hội quy hoạch theo mô hình TOD quanh các nhà ga để giảm áp lực giao thông đường bộ và nâng chất lượng sống đô thị, hay để tuyến metro trở thành một công trình đẹp trên bản vẽ nhưng lúng túng khi đi vào thực tế?
Ga Công viên Khánh Hội: tham vọng ga ngầm sâu nhất gắn với không gian công cộng
Đoạn tuyến Metro số 4 đi ngầm qua phường Vĩnh Hội dài khoảng 1,1km và bố trí ga Công viên Khánh Hội (ST16), được thiết kế là ga ngầm sâu nhất với 5 tầng, độ sâu lắp đặt đường ray khoảng 35,261m và tổng diện tích xây dựng khoảng 6.848m², dài 163,6m, rộng 25m. Đây là một lựa chọn táo bạo: đưa hạ tầng đường sắt đô thị xuống sâu hơn 35m dưới lòng đất ngay trong khuôn viên công viên Khánh Hội. Hướng tuyến vượt ngầm dưới rạch Bến Nghé sang Quận 4 cũ, chui dưới các công trình hiện hữu đến ga ST16 trong công viên, sau đó bẻ về phía Nam, chạy dọc hẻm 209 Tôn Thất Thuyết rồi chui dưới Kênh Tẻ để sang phường Tân Hưng. Ga được bố trí 4 lối ra vào, 2 tháp thông gió đặt trọn trong phạm vi công viên, kèm một nhà kỹ thuật tại khu trung tâm thể thao lân cận – nơi đặt phòng máy phát điện diesel và tháp giải nhiệt trên mái. Điểm đáng chú ý về mặt đô thị là thiết kế quảng trường chìm (sunken plaza) nhằm tăng khả năng tiếp cận nhà ga, cải thiện không gian công cộng và lấy sáng, thông gió tự nhiên cho khu vực ngầm. Nếu được triển khai đúng ý tưởng, Khánh Hội có thể trở thành mẫu ga ngầm kết hợp công viên hiếm hoi, thay vì hình ảnh nhà ga khép kín, khó tiếp cận. Ngược lại, nếu khâu thiết kế – thi công không đủ tinh tế, ga ngầm sâu nhất có nguy cơ làm tổn thương cảnh quan và sinh hoạt cộng đồng quanh công viên.
Ba ga trên cao tại Thới An và An Phú Đông: phép thử với không gian trên mặt đất
Trong tổng thể Metro số 4 TPHCM, đoạn tuyến qua phường Thới An và An Phú Đông lại kể một câu chuyện khác: đường sắt đô thị trên cao và sự thay đổi trực diện với không gian phố xá. Qua Thới An, tuyến dài khoảng 3,3km, toàn bộ đi trên cao và bố trí ga ST04 – Thanh Xuân, là ga hai tầng, cao khoảng 16,2m, có 4 lối lên xuống, diện tích xây dựng khoảng 5.912m², dài 145m, rộng 22m. Đơn vị tư vấn xác định đoạn này phải giải phóng mặt bằng hơn 5ha, ảnh hưởng khoảng 112 hộ dân. Sau Thanh Xuân, metro số 4 chạy men theo đường Hà Huy Giáp – hiện rộng 4 làn và quy hoạch tới 40m – vượt tuyến đường sắt TP.HCM – Cần Thơ theo định hướng quy hoạch. Sang An Phú Đông, tuyến dài khoảng 1,9km, bố trí 2 ga trên cao là ST05 – Ngã Tư Ga và ST06 – An Lộc. Ga Ngã Tư Ga đặt trong khu vực bến xe hiện hữu, phía tây cầu vượt Quốc lộ 1, song song và sát cầu hiện có để tiện kết nối hai bên khu vực. Ga An Lộc tiếp tục kéo đô thị lại gần đường sắt đô thị. Khi toàn tuyến Metro số 4 có 16 ga trên cao song hành với 15 ga ngầm, câu hỏi quan trọng là thành phố sẽ xử lý thế nào sự chênh lệch về trải nghiệm đô thị: người dân Thới An, An Phú Đông sống ngay dưới tuyến trên cao, trong khi Khánh Hội nhận một ga ngầm kết hợp công viên. Cân bằng lợi ích và tổn thất về cảnh quan, tiếng ồn, giao thông là bài toán chính trị – kỹ thuật không thể bỏ qua.
Giai đoạn lấy ý kiến cộng đồng: phép thử về minh bạch và năng lực quy hoạch
Hiện nay, nhiều phường, xã tại TPHCM đang niêm yết hồ sơ, tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư về phương án hướng tuyến và vị trí các công trình thuộc dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt đô thị số 4, đoạn Đông Thạnh – Hiệp Phước. UBND phường Vĩnh Hội, cùng với Thới An và An Phú Đông, đều đang tham vấn người dân về các đoạn tuyến ngầm – trên cao đi qua địa bàn. Đây là bước đi cần thiết, nhưng vẫn chủ yếu diễn ra theo mô hình thông báo – góp ý, hơn là đối thoại hai chiều với tầm nhìn dài hạn về chuyển đổi đô thị. Theo phương án nghiên cứu, Metro số 4 sẽ tạo ra nhiều điểm trung chuyển với các tuyến metro khác trong mạng lưới đường sắt đô thị TPHCM, qua đó mở cơ hội giảm tải cho hệ thống đường bộ, nâng khả năng kết nối giữa các khu vực và phát triển đô thị theo mô hình TOD quanh các nhà ga. "Metro số 4 có chức năng vận chuyển hành khách khối lượng lớn theo trục Bắc – Nam, kết nối khu vực cửa ngõ Tây Bắc với sân bay Tân Sơn Nhất, trung tâm thành phố và khu đô thị – cảng Hiệp Phước ở phía Nam". Vấn đề là, nếu giai đoạn lấy ý kiến cộng đồng chỉ dừng ở việc giải thích hồ sơ kỹ thuật, không bàn sâu về quyền lợi, rủi ro, phương án tái định cư, tổ chức lại không gian công cộng, thì tiếng nói người dân sẽ khó có trọng lượng trong quyết định cuối cùng. Một dự án giao thông quy mô như Metro số 4 chỉ thực sự thành công khi người dân nhìn thấy mình trong tương lai của tuyến metro, thay vì coi đó là công trình đi qua khu phố rồi… biến mất xuống lòng đất.
Kết luận: Metro số 4 cần được thiết kế như dự án đô thị, không chỉ là đường ray
Nếu nhìn thuần túy dưới góc độ kỹ thuật, Metro số 4 TPHCM là một tuyến đường sắt đô thị ấn tượng: 45km, 31 ga, 2 depot, gần nửa chiều dài đi ngầm với ga Công viên Khánh Hội sâu hơn 35m và nhiều điểm trung chuyển với các tuyến metro khác. Nhưng thành phố sẽ bỏ lỡ cơ hội nếu coi đây chỉ là dự án giao thông, thay vì là công cụ tái cấu trúc không gian đô thị, kết nối khu vực và nâng chất lượng sống quanh các nhà ga. Thiết kế ga ngầm sâu nhất với quảng trường chìm, các ga trên cao lồng ghép vào bến xe, tuyến đi xuyên qua sân bay, trung tâm, khu cảng – tất cả đều cho thấy tiềm năng của một trục Bắc – Nam mới. "Tuyến Metro số 4 dự kiến góp phần giảm áp lực cho giao thông đường bộ, nâng cao khả năng kết nối giữa các khu vực của thành phố, đồng thời tạo động lực phát triển đô thị theo mô hình TOD quanh các nhà ga". Để những kỳ vọng đó không dừng lại ở bản vẽ, giai đoạn lấy ý kiến cộng đồng hiện nay phải được coi là đòn bẩy để nâng chuẩn minh bạch, trách nhiệm giải trình và chất lượng quy hoạch. Metro số 4 chỉ xứng đáng là tuyến xương sống của đường sắt đô thị khi người dân từ Đông Thạnh đến Hiệp Phước cảm thấy mình được lắng nghe và chủ động tham gia vào việc định hình không gian quanh từng nhà ga.
