Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gì và vì sao phải ban hành lúc này?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các cơ chế, chính sách tạm thời được Quốc hội ban hành nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án phục vụ Hội nghị Cấp cao APEC tại Phú Quốc, cho phép rút gọn một số thủ tục nhưng vẫn giữ nguyên trách nhiệm pháp lý, kỷ cương và không hợp pháp hóa sai phạm. Chiều 7/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Quốc hội đã thảo luận tại Hội trường về dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án, công trình phục vụ APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Trước đó, thảo luận tại tổ ngày 3/8, nhiều đại biểu khẳng định đây là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, gắn với đối ngoại và uy tín quốc gia, trong bối cảnh thời gian chuẩn bị cho APEC 2027 không còn nhiều.
Tiêu chí “đặc thù nhưng không tùy tiện” cho các dự án Phú Quốc
Điểm tích cực nổi bật của cơ chế đặc thù APEC 2027 là Quốc hội yêu cầu phải công khai danh mục hoặc tiêu chí xác định các dự án thuộc phạm vi áp dụng; chỉ những dự án, công trình phục vụ trực tiếp Hội nghị cấp cao APEC 2027 và đã được cấp có thẩm quyền cho chủ trương mới được hưởng chính sách. Đây là thông điệp rõ ràng: cơ chế đặc thù không phải tấm vé “phổ thông” cho mọi dự án tại Phú Quốc. Các đại biểu đề nghị cập nhật đầy đủ danh mục dự án, tiến độ, quy mô, tổng mức đầu tư và nội dung cần tháo gỡ, đồng thời làm rõ phạm vi, tránh mở rộng sang công trình không thuộc đối tượng điều chỉnh. Nói cách khác, đặc thù chỉ được phép đi cùng minh bạch. Nếu không, cánh cửa rút gọn thủ tục sẽ rất dễ biến thành kẽ hở cho vận động hành lang và lợi ích nhóm.
Không để cơ chế đặc thù trở thành “lá chắn” hợp thức hóa sai phạm
Nỗi lo lớn nhất của các đại biểu không phải là tiến độ, mà là nguy cơ cơ chế đặc thù biến thành “lá chắn” cho sai phạm. Tờ trình của Chính phủ cho thấy nhiều dự án đã triển khai trước khi hoàn tất đầy đủ thủ tục về đầu tư, đất đai, khoáng sản và xây dựng, dẫn đến khó khăn trong nghiệm thu, thanh toán, quyết toán. Dự thảo Nghị quyết khẳng định không hợp pháp hóa các sai phạm có tính vụ lợi và không loại trừ trách nhiệm của tập thể, cá nhân có sai phạm vì mục đích vụ lợi. Đây là ranh giới then chốt giữa “tháo gỡ vướng mắc” và “xóa dấu vi phạm”. Một phát biểu đáng chú ý là cảnh báo: không để cơ chế đặc thù trở thành "lá chắn" hợp pháp hóa sai phạm. Nếu khâu xác định “vụ lợi” và thẩm quyền kết luận không đủ rõ, cơ chế đặc thù sẽ bị nghi ngờ là cơ hội thoát trách nhiệm nhiều hơn là công cụ xử lý vướng mắc.
Rút gọn thủ tục nhưng siết trách nhiệm và giám sát
Quốc hội Việt Nam đang cố cân bằng một bài toán khó: rút gọn thủ tục cho các dự án Phú Quốc nhưng vẫn bảo đảm kỷ cương pháp luật. Các đại biểu yêu cầu dự thảo phải bổ sung, làm rõ cơ sở chính trị, pháp lý, thực tiễn của từng cơ chế; vừa tháo gỡ vướng mắc, vừa giữ vững tính nghiêm minh của pháp luật. Nhiều ý kiến nhấn mạnh cần quy định chặt chẽ, minh bạch, không hợp pháp hóa sai phạm, kiểm soát hiệu quả quản lý đất đai, tài sản công, môi trường, chất lượng công trình, đồng thời xác định rõ trách nhiệm và cơ chế giám sát trong tổ chức thực hiện. Một số đề xuất đáng chú ý gồm: quy định rõ thời điểm và nguyên tắc xác định giá đất, bổ sung cơ chế kiểm toán độc lập, siết việc giao đất đặc biệt không qua đấu giá, đấu thầu. Nói thẳng, thủ tục có thể rút gọn, nhưng trách nhiệm và dấu vết giám sát thì phải dày thêm.
Người dân và doanh nghiệp được gì, mất gì từ cơ chế đặc thù?
Đằng sau cơ chế đặc thù APEC 2027 không chỉ là câu chuyện tiến độ chính trị, mà còn là quyền lợi cụ thể của người dân và doanh nghiệp tại Phú Quốc. Các đại biểu đề nghị nhà đầu tư phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính, bảo đảm quy định về lao động, việc làm, bảo hiểm xã hội, an toàn vệ sinh lao động, không để phát sinh tranh chấp, khiếu kiện; đồng thời quan tâm chính sách dài hạn với người dân bị thu hồi đất và hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp. Về môi trường, nhiều ý kiến yêu cầu công khai vị trí, ranh giới, sức chứa khu đổ thải; quan trắc bụi, nước thải, nguy cơ sạt lở; quy định thời hạn hoàn trả mặt bằng và trách nhiệm phục hồi môi trường. Nếu những yêu cầu này được ghi chặt trong Nghị quyết, cơ chế đặc thù sẽ là cơ hội để tháo gỡ vướng mắc mà không đẩy thêm rủi ro cho cộng đồng địa phương. Ngược lại, nếu chỉ nhanh thủ tục nhưng lỏng giám sát, người dân sẽ là bên gánh chịu cuối cùng.
Giới hạn thời gian và thông điệp dài hạn cho quản trị công
Một điểm đáng chú ý là yêu cầu không kéo dài cơ chế đặc thù vô thời hạn. Các ý kiến đề nghị quy định rõ: sau thời hạn 5 năm chỉ những hồ sơ đã được cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận và đang trong quá trình xử lý mới tiếp tục được áp dụng; các trường hợp được gia hạn phải có danh mục cụ thể, nêu rõ lý do, thời hạn xử lý và cơ quan chịu trách nhiệm. Chính phủ được yêu cầu chỉ đạo cơ quan soạn thảo phối hợp chặt chẽ với các bên liên quan, khẩn trương tiếp thu ý kiến đại biểu và báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi trình thông qua vào cuối kỳ họp. Thực chất, cơ chế đặc thù APEC 2027 là phép thử cho năng lực quản trị: nhà nước có dám rút gọn thủ tục nhưng vẫn giữ nguyên “đường dây nóng” trách nhiệm hay không. Nếu làm đúng, đây sẽ là tiền lệ tốt để tháo gỡ vướng mắc cho các dự án quan trọng khác mà không đánh đổi kỷ cương pháp luật.
