Cơ chế đặc thù APEC tại Phú Quốc là gì – và vì sao cần thiết ngay lúc này?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 tại Phú Quốc là một nghị quyết của Quốc hội quy định các chính sách ưu tiên và quy trình rút gọn nhằm tháo gỡ vướng mắc về quy hoạch, đầu tư, đất đai, khoáng sản và thủ tục dự án, với phạm vi áp dụng giới hạn cho các công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Đặc khu Phú Quốc, đồng thời vẫn giữ kỷ cương pháp luật và trách nhiệm cá nhân trong trường hợp sai phạm. Chiều 7/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Đây không phải cuộc bàn giấy thông thường: thời gian từ nay đến khi diễn ra hội nghị không còn nhiều, trong khi khối lượng công việc ở các dự án Phú Quốc còn rất lớn. Việc ban hành cơ chế đặc thù APEC 2027 vì thế trở thành lựa chọn mang tính bắt buộc hơn là tùy ý, nếu Việt Nam muốn sự kiện đối ngoại trọng điểm này diễn ra đúng tiến độ và đúng tầm.
Tăng tốc bằng cơ chế đặc thù nhưng không hợp pháp hóa sai phạm
Điểm nổi bật của cơ chế đặc thù APEC 2027 không nằm ở chuyện "nới lỏng" luật, mà ở chỗ làm rõ ranh giới giữa linh hoạt và sai phạm. Các đại biểu yêu cầu từng chính sách phải được luận giải đầy đủ về cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn; vừa tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn, vừa giữ vững kỷ cương, nghiêm minh của pháp luật. Nghị quyết được yêu cầu không hợp pháp hóa các sai phạm có tính vụ lợi và không loại trừ trách nhiệm tập thể, cá nhân nếu có sai phạm vì mục đích vụ lợi. Trong khi nhiều dự án Phú Quốc sẽ phải vừa thi công vừa hoàn thiện thủ tục song song, tiềm ẩn rủi ro pháp lý thuần túy, việc thiết kế chính sách ưu tiên với cơ chế thanh quyết toán linh hoạt, rút ngắn thẩm định, khai thác khoáng sản cho vật liệu xây dựng chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm hệ thống kiểm soát chặt. Như một đại biểu cảnh báo, các cơ chế chính sách không được lợi dụng trục lợi, phải kiểm soát lãng phí và tiêu cực để dự án APEC về đích sớm mà vẫn sạch sẽ về mặt pháp lý.
Tiêu chí rõ ràng cho dự án Phú Quốc: ưu tiên nhưng không tạo tiền lệ
Cơ chế đặc thù APEC 2027 sẽ không phải "tấm vé ưu tiên" chung chung cho mọi dự án Phú Quốc. Quốc hội yêu cầu phải công khai danh mục hoặc tiêu chí xác định các dự án, công trình thuộc phạm vi áp dụng, bảo đảm chỉ áp dụng đối với các dự án phục vụ tổ chức Hội nghị cấp cao APEC và đã được cấp có thẩm quyền cho chủ trương. Đại biểu cũng nhấn mạnh cần làm rõ phạm vi điều chỉnh, tránh mở rộng sang dự án khác, để không hợp pháp hóa sai phạm có tính chất vụ lợi và không để phát sinh sai phạm mới. Nghị quyết được định hướng tập trung xử lý vướng mắc liên quan quy hoạch, kiến trúc, khai thác và thu hồi khoáng sản cho các dự án APEC. Đây là lựa chọn khôn ngoan: cơ chế đặc thù phải đủ mạnh để tháo gỡ vướng mắc thật sự, nhưng đồng thời phải "khóa cửa" trước mọi khả năng bị biến tướng thành ưu ái bất hợp lý. Việc tuyệt đối không mở rộng phạm vi áp dụng hoặc tạo tiền lệ cho những trường hợp tương tự trong tương lai được xem là hàng rào an toàn cần thiết.
Đòn bẩy quyết định cho Phú Quốc và bài toán tiến độ dự án
Đối với Phú Quốc, cơ chế đặc thù APEC 2027 là đòn bẩy quyết định để chuẩn bị hoàn hảo nhất cho sự kiện, qua đó khẳng định vị thế Việt Nam trên trường quốc tế. Chính quyền địa phương đã đưa ra các mốc tiến độ tham vọng: hoàn thành sân bay vào tháng 3, trung tâm hội nghị vào ngày 30/4, tuyến giao thông trục chính trước tháng 6, hệ thống nước sạch và nước thải cũng hoàn thành trước mốc này, và đến tháng 9 các nhà đầu tư triển khai xong 14.000 phòng khách sạn mới. Muốn các mốc này không chỉ là khẩu hiệu, cơ chế đặc thù phải giải quyết những nút thắt cứng nhất: thủ tục đầu tư quy hoạch đất đai, đấu thầu hạ tầng sân bay, điều chỉnh quy hoạch cục bộ, khai thác vật liệu xây dựng, cùng cơ chế thanh toán theo tiến độ cho nhà thầu. Điều này cho thấy Quốc hội không thiết kế chính sách ưu tiên kiểu chung chung, mà nhắm trực diện vào những đoạn nghẽn kỹ thuật khiến các dự án Phú Quốc khó chạy hết tốc lực trong khuôn khổ pháp luật hiện hành.
Tháo gỡ tâm lý "co cụm, đùn đẩy": cơ chế đặc thù phải bảo vệ người làm đúng
Một trong những vướng mắc ít được gọi tên nhưng lại nguy hiểm nhất là tâm lý "co cụm, đùn đẩy" của cán bộ và nhà thầu. Nhiều dự án lớn thời gian qua vướng thanh tra, điều tra, tạo tâm lý lo ngại cho người trực tiếp triển khai và cần có "độ trượt tâm lý" để họ yên tâm ra quyết định. Khi dự án Phú Quốc vừa làm vừa hoàn thiện thủ tục thi công song song, cán bộ thi công, ban quản lý và nhà thầu đứng trước thế tiến thoái lưỡng nan: làm thì sợ vướng pháp luật, không làm thì trễ tiến độ và bị đánh giá yếu kém, dẫn đến tâm lý thu mình và đẩy trách nhiệm. Vì vậy, nghị quyết không chỉ phải quy định cơ chế đặc thù về thủ tục, mà còn phải xác định rõ động cơ, mục đích trường hợp nào được bảo vệ hoặc không, bản chất sai phạm, cách chỉ đạo và điều hành, để cán bộ liên quan yên tâm bắt tay làm việc. Nếu ranh giới giữa linh hoạt và vi phạm không được vạch rõ, cơ chế đặc thù APEC 2027 sẽ khó phát huy tác dụng; tệ hơn, nó có thể làm hao hụt đội ngũ cán bộ dám chịu trách nhiệm – điều mà Phú Quốc không thể chấp nhận trong giai đoạn nước rút.
