Không thiếu sách, chỉ thiếu một chuỗi cung ứng thông minh
Cung ứng sách giáo khoa 2026-2027 là toàn bộ quá trình dự báo nhu cầu, in ấn, phân phối và điều chuyển sách giáo khoa từ nhà xuất bản đến từng trường học, từng học sinh, sao cho mỗi em có một bộ sách hoàn chỉnh đúng thời điểm khai giảng, không thừa cục bộ và không thiếu cục bộ, đồng thời bảo đảm chi tiêu công được sử dụng hiệu quả. Năm nay, câu hỏi nhiều phụ huynh đặt ra là: sách giáo khoa có thực sự thiếu hay không, khi hình ảnh xếp hàng dài mua sách vẫn xuất hiện ngay trước thềm năm học mới? Câu trả lời, nếu nhìn vào số liệu chính thức, là nguồn sách không thiếu, nhưng cách tổ chức chuỗi cung ứng vẫn còn nhiều điểm “nghẽn” – từ khâu dự báo ở trường, đến lộ trình chính sách ở địa phương, rồi mới đến khâu in ấn, phát hành của nhà xuất bản.
Nhà xuất bản Giáo dục: Sản xuất dư, nhưng vẫn có cảnh xếp hàng
Với năm học 2026-2027, nguồn cung sách giáo khoa đã được nhà xuất bản giáo dục chuẩn bị ở quy mô chưa từng có. Tính đến ngày 15/8, hơn 220 triệu bản sách giáo khoa đã được đưa ra thị trường, bằng 148% cùng kỳ năm trước. Đến ngày 25/8, con số phát hành đạt 225 triệu bản sách giáo khoa và hơn 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. Nhà xuất bản tiếp tục tổ chức in bổ sung khoảng 9 triệu bản và điều chuyển khoảng 8 triệu bản giữa các vùng để bù đắp chênh lệch cung – cầu. Ở TP.HCM, nơi được coi là “điểm nóng”, 25,5 triệu bản đã được cung ứng, đạt 102% kế hoạch dự kiến. Bất chấp những con số này, phụ huynh vẫn phải xếp hàng dài, bởi nghẽn không nằm ở nhà in, mà ở cách các trường và địa phương đặt, dừng rồi lại đặt sách.
Đứt gãy ở trường học và tác động trực tiếp tới phụ huynh
Điểm nghẽn nổi bật của mùa sách giáo khoa 2026-2027 nằm ở kênh đặt mua truyền thống qua nhà trường. Tại TP.HCM, trước ngày 30/7 chỉ có 925/1.501 cơ sở giáo dục (62%) gửi đơn đặt hàng; sau 15/8 mới có thêm 385 trường đặt lần đầu và 222 trường đặt bổ sung với sản lượng lớn, trong khi vẫn còn 197 trường không gửi đơn tới ngày 25/8. Nguyên nhân chính là chuỗi công văn yêu cầu tạm dừng đặt sách để chờ cơ chế cấp miễn phí, khiến quá trình đăng ký bị “đóng băng” rồi dồn vào sát năm học mới. Điều này tạo ra “áp lực nhu cầu kép”: trường mua để cho mượn, phụ huynh vẫn tự đi mua theo thông báo, dẫn đến hiện tượng phụ huynh ồ ạt đến cửa hàng lẻ, xếp hàng dài chỉ vì kênh phân phối chính bị trục trặc.
Bộ Giáo dục siết lại quy trình: từ chữa cháy đến chủ động dự báo
Trước các nhu cầu phát sinh, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phải ra tay theo kiểu “chữa cháy khẩn cấp”: yêu cầu các sở giáo dục và đào tạo tổng hợp nhu cầu sách bổ sung của từng trường trước ngày 25/8; nhà xuất bản báo cáo tình hình về Bộ trước 26/8; và hoàn thành phối hợp cung ứng trước ngày 30/8. Quy trình khẩn này vô tình chỉ ra một mô hình nên được chuẩn hóa sớm hơn: trường rà soát nhu cầu thực tế, địa phương tổng hợp, nhà xuất bản cung ứng và điều chuyển, Bộ theo dõi và chỉ đạo. Nếu được triển khai theo lịch cố định hằng năm, cung ứng sách giáo khoa có thể chuyển từ bị động xử lý thiếu hụt sang chủ động dự báo. Không phải đợi đến sát khai giảng mới “đếm lại” học sinh, mà nhu cầu phải được đưa vào hệ thống ít nhất nửa năm trước.
Giải pháp dài hạn: dữ liệu đi trước, chính sách đi đúng lịch
Vấn đề cốt lõi để chấm dứt cảnh thiếu sách giáo khoa cục bộ không nằm ở số lượng in, mà ở kỷ luật thông tin và chính sách. Thứ nhất, cần lịch rà soát nhu cầu đủ sớm: hoàn thành danh mục sách cho năm sau trước 30/9, dự báo số lượng học sinh trước 15/10 và chốt số lượng từng đầu sách trước 30/10. Thứ hai, các địa phương bắt buộc phải phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu sách để cung cấp miễn phí trước 30/10, đồng thời đăng ký, ký hợp đồng với đơn vị phát hành trước 1/12 để việc cung ứng năm học 2027-2028 diễn ra thuận lợi. Nghị định 271 yêu cầu sách phải nhập kho thư viện chậm nhất 15/6 mỗi năm, nghĩa là mọi quyết định miễn phí hay hỗ trợ sách phải ban hành đúng lịch, không thể “rẽ ngang” vào phút chót mà không gây thiếu – thừa cục bộ, làm tăng gánh nặng cho phụ huynh.
