Từ bệnh thành tích đến chất lượng giáo dục thực chất
Giáo dục chất lượng thực chất là cách tổ chức dạy và học tập trung vào năng lực, hạnh phúc và sự phát triển bền vững của học sinh, thay vì chạy theo các con số, giải thưởng hay báo cáo thành tích, coi thi đua, hội thi là thước đo duy nhất của thành công nhà trường. Quan điểm này đặt trải nghiệm học tập, năng lực cốt lõi và sự trung thực lên trên hình thức thi cử, phong trào ngắn hạn và những báo cáo đẹp nhưng xa rời thực tế. Điểm đáng chú ý là Thành phố Hồ Chí Minh không còn hài lòng với những bản báo cáo ngập tràn thành tích. Tại hội nghị tổng kết năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ giáo dục phổ thông năm học mới diễn ra ngày 13-8, Giám đốc Sở GD-ĐT Nguyễn Tấn Phát thẳng thắn phê bình thói quen báo cáo thiên về thành tích, xem nhẹ khó khăn, cho rằng nếu tiếp tục như vậy thì ngành không thể tiến bộ. Đây không chỉ là một lời nhắc nhở, mà là tín hiệu cho một cuộc cải cách giáo dục năm học mới với trọng tâm là chất lượng thực, không tô hồng.
Giảm bớt hình thức thi cử, chấp nhận nhìn thẳng vào điểm yếu
Khi lãnh đạo ngành nhấn mạnh giảm bớt hình thức thi cử, họ đang chạm vào căn bệnh lâu năm: thi đua để đẹp báo cáo, hơn là để học sinh tiến bộ. Ông Nguyễn Tấn Phát khẳng định phải giảm các hội thi, cuộc thi mang tính hình thức để tập trung vào phát triển chuyên môn thực chất, lan tỏa giá trị trung thực trong nhà trường. Công thức rất rõ: "hình thức là hội thi, hội thi hình thức dễ dẫn tới không trung thực; không trung thực làm hỏng con người", nên muốn có chất lượng giáo dục thực chất thì phải cắt giảm những sân chơi chỉ để chụp ảnh, nhận giấy khen. Sự dũng cảm còn thể hiện ở việc nhìn thẳng vào hạn chế kết quả học tập. Với quy mô khoảng 17 triệu dân sau sáp nhập mà chỉ có 288 giải học sinh giỏi, lại chỉ mới có huy chương đồng quốc tế, trong khi điểm trung bình toán, tiếng Anh không đứng đầu, vật lý và hóa thấp hơn mặt bằng quốc gia. Nhận diện điểm yếu như vậy cho thấy cải cách giáo dục năm học mới không dựa trên ảo tưởng thành tích.
Cơ sở vật chất, chuyển đổi số và áp lực mạng lưới trường lớp
Muốn chất lượng thực chất, không thể bỏ qua nền tảng vật chất và tổ chức. Báo cáo cho thấy tỷ lệ trường dạy học 2 buổi/ngày đã khá cao: 83,01% tiểu học, 71,78% THCS, 92,65% THPT. Tuy nhiên, phía sau những con số đó là một thực tế thiếu hụt lớn: khoảng 4.091 phòng học và 10.868 giáo viên còn thiếu so với định mức, khiến Thành phố Hồ Chí Minh trở thành một trong những địa phương thiếu cơ sở vật chất và giáo viên lớn nhất cả nước. Đầu tư trường lớp không theo kịp tăng dân số cơ học, đồng nghĩa với việc nếu chỉ chăm chăm mở thêm phong trào, kỳ thi, thì áp lực sẽ chuyển hết lên vai giáo viên và học sinh đang chen chúc trong không gian chật hẹp. Từ hội nghị, Sở GD-ĐT đặt ra yêu cầu rà soát tình trạng thừa – thiếu trường lớp cục bộ, thiếu hệ thống THPT và cơ sở giáo dục chuyên biệt cho trẻ khuyết tật, tự kỷ. Ở cấp THCS, các trường được yêu cầu kiểm tra lại toàn bộ cơ sở vật chất, từ bàn ghế đến trang thiết bị, chính quyền địa phương phải khảo sát kỹ từng trường để bảo đảm điều kiện dạy học an toàn cho giáo viên, học sinh. Cùng với đó là áp lực chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dự án đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai mang tính thực chất, chứ không phải gắn mác hiện đại rồi để giáo viên tự xoay sở.
Giảm hội thi để bảo vệ sức khỏe học sinh và lửa nghề của giáo viên
Điểm mới của hướng đi năm nay là nối chất lượng học thuật với đời sống tinh thần của học sinh và năng lực chịu tải của giáo viên. Khi giảm bớt hội thi, cuộc thi mang tính hình thức, thời gian và năng lượng được trả lại cho những việc quan trọng hơn: củng cố kiến thức toán, vật lý, hóa, tiếng Anh; hỗ trợ học sinh yếu sau tiểu học; tư vấn hướng nghiệp và phân luồng phù hợp năng lực, điều kiện gia đình của các em. Đây là cách giảm áp lực thành tích ngắn hạn để xây dựng lộ trình học tập dài hơi. Ở phía nhà giáo, Sở yêu cầu đội ngũ quản lý phải công tâm, khách quan, còn thầy cô giữ vững nhiệt huyết, lòng yêu nghề để cùng xây dựng nền giáo dục tiên tiến, hội nhập. Quyết định đặt an toàn tuyệt đối trường học làm ưu tiên – từ an ninh trật tự, an toàn thực phẩm, chăm sóc y tế học đường đến việc "nhà trường làm mọi thứ có thể để bảo vệ an toàn học sinh", bảo đảm sự yên tâm của phụ huynh, sự an toàn trong và ngoài lớp học – cho thấy mục tiêu không chỉ là điểm số mà là một môi trường học đường dễ thở hơn cho cả giáo viên và học sinh.
Cải cách giáo dục năm học mới: bài kiểm tra về sự trung thực
Lãnh đạo ngành đã vạch rõ 6 nhiệm vụ trọng tâm cho năm học mới, từ chuẩn bị đầy đủ điều kiện khai giảng, bảo đảm ổn định chuyên môn trong bối cảnh tổ chức thay đổi, nâng cao chất lượng thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, đẩy mạnh chuyển đổi số, đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai mang tính thực chất, đổi mới quản trị nhà trường, đến việc rà soát các tiêu chí trường chuẩn quốc gia, dạy học 2 buổi/ngày, phổ cập và các điều kiện bảo đảm chất lượng giáo dục. Ở từng cấp học, yêu cầu cũng cụ thể: tiểu học phải bảo đảm đủ giáo viên, phòng học, sách giáo khoa, thiết bị; THCS tổ chức lại dạy 2 buổi/ngày, tăng cường hướng nghiệp; THPT ổn định tổ chức các môn lựa chọn, công khai kế hoạch để học sinh, phụ huynh cùng phối hợp. Điểm cốt lõi của cải cách giáo dục năm học mới là: ngành chấp nhận bỏ đi một phần “hào quang” của các hội thi, bảng thành tích để đổi lấy chất lượng giáo dục thực chất, môi trường học đường an toàn, tử tế hơn. Tuy nhiên, quyết tâm từ Sở chỉ là điểm khởi đầu. Chất lượng thực sẽ chỉ xuất hiện nếu từng trường, từng giáo viên dám nói thật về khó khăn, dám từ chối những cuộc thi chỉ để có thêm giấy khen, và dành thời gian cho việc khó nhất: dạy cho học sinh học vững và sống tốt.
