Thiếu sách giáo khoa: Vấn đề cũ quay lại trong năm học mới
Thiếu sách giáo khoa trong năm học mới là tình trạng nhiều trường và địa phương không có đủ sách cho tất cả học sinh, khiến các em phải dùng chung, mượn tạm hoặc tìm nguồn thay thế, làm gián đoạn việc học và bộc lộ những bất cập trong dự báo nhu cầu, in ấn và phân phối sách. Đã khai giảng năm học 2026-2027 nhưng một số phụ huynh tại tỉnh Quảng Trị vẫn chưa thể mua đủ sách giáo khoa theo danh mục cho con học. Nhiều tiệm sách lớn tại phường Đồng Hới vẫn thiếu nhiều đầu sách, phụ huynh phải chạy nhiều nơi, mua lẻ từng cuốn mà vẫn không đủ bộ. Trong khi đó, nguồn cung nhiều đầu sách giáo khoa đến nay vẫn chưa đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh. Vấn đề không còn là chuyện lẻ tẻ, mà là dấu hiệu của một hệ thống phân phối chưa làm tròn nhiệm vụ.
Từ ký ức thập niên 1970 đến nghẽn mạch phân phối hôm nay
Nhiều người tưởng cảnh hai, ba học sinh chụm đầu bên một cuốn sách đã thuộc về quá khứ bom đạn. Đầu những năm 1970, ở một làng nhỏ miền Bắc, mỗi cuốn sách Toán hay Tiếng Việt phải chia cho hai đứa trẻ, đổi nhau sau vài ngày, vì số sách đưa về ít hơn số học sinh. Khi ấy, giáo dục vận hành giữa chiến tranh, trường lớp sơ tán, in ấn và vận chuyển thiếu thốn đủ đường; thiếu sách là giới hạn bất khả kháng của lịch sử. Hôm nay, tình trạng thiếu sách giáo khoa sau khai giảng năm học 2026–2027 lại xuất hiện. Theo số liệu từ Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, tính đến ngày 9/9, đơn vị đã phát hành 235,6 triệu bản sách giáo khoa. Con số khổng lồ này cho thấy in ấn không còn là nút thắt; điểm nghẽn nằm ở dự báo nhu cầu, đặt hàng, lưu kho và phân phối cục bộ.
Quảng Trị và vùng cao Việt Nam: Ai chịu thiệt nhiều nhất?
Khi thiếu sách giáo khoa, người chịu tác động trực tiếp là phụ huynh và học sinh, đặc biệt ở vùng khó khăn. Tại Quảng Trị, anh Nguyễn Mạnh Toản ở phường Đồng Hới lo lắng vì đã vào năm học mới mà hai con vẫn thiếu một số sách; anh đã đi đến 3–4 nhà sách mà vẫn chưa tìm đủ bộ sách cho con học tập. Nỗi lo ấy không chỉ là chuyện mua bán, mà là cảm giác con mình bị chậm lại ngay từ tuần học đầu tiên. Ở vùng cao Việt Nam, tình hình còn nặng nề hơn. Tại Trường Phổ thông nội trú Tiểu học – THCS Buôn Đôn (Đắk Lắk), nhà trường bước vào năm học mới nhưng vẫn còn thiếu khoảng 65% sách giáo khoa. Nhiều lớp phải tổ chức cho hai em dùng chung một bộ, thậm chí ba em cùng nhìn vào một cuốn. Do chưa có đủ sách giáo khoa, học sinh phải mượn sách của các khóa trước để học tạm. Trẻ vùng cao vốn đã thiệt thòi, nay còn phải “xếp hàng” đến lượt đọc sách, khó tiếp cận đầy đủ tài liệu học tập.
Chủ trương một bộ sách và khoảng cách giữa mệnh lệnh với bàn học
Năm học 2026-2027 đánh dấu việc các cấp học sử dụng thống nhất bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” trên phạm vi toàn quốc. Về lý thuyết, đây là chủ trương giúp tiết kiệm chi phí, thuận lợi trong tổ chức dạy học và tạo điều kiện để học sinh được tiếp cận thống nhất nội dung chương trình. Nhưng khi cả nước cùng dùng một bộ, bất kỳ chậm trễ nào ở khâu in hoặc phân phối cũng lập tức tạo hiệu ứng dây chuyền. Nhiều thời điểm nguồn cung từ nhà xuất bản bị chậm nhịp, các cửa hàng sách phải chủ động liên hệ, tìm mọi cách bổ sung nguồn sách. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu địa phương rà soát và cung ứng xong trước ngày 30/8, nhưng sau khai giảng vẫn phải phát công điện gia hạn hoàn thành trước 15/9. Khoảng cách giữa công văn và thực tế là những chiếc bàn học trống sách, những tiết học chắp vá bằng tài liệu cũ.
Giải pháp thực tế: Từ sách điện tử đến thư viện dùng chung
Trước mắt, các trường và địa phương buộc phải xoay xở linh hoạt. Ở Quảng Trị, nhà sách liên tục liên hệ công ty phân phối để kịp đáp ứng nhu cầu phụ huynh và học sinh trước thềm năm học mới. Công ty Cổ phần Sách và Thiết bị Giáo dục Quảng Bình – đơn vị phát hành sách giáo khoa tại Quảng Trị và Huế – đang nhập hàng đều đặn, đồng thời tìm kiếm, điều chuyển sách từ các tỉnh khác để đủ sách cho học sinh. Tại các trường vùng cao, giáo viên phải chắp vá bằng sách cũ, mượn tạm sách điện tử hoặc linh hoạt đổi phương pháp giảng bài. Sách điện tử và việc dùng chung tài liệu học tập có thể giúp duy trì tiết học, nhưng không thể thay thế nhu cầu mỗi em có một bộ sách riêng, nhất là khi nhiều học sinh không có thiết bị hoặc phải chờ bạn học xong mới tới lượt mình. Vì thế, giải pháp bền vững phải là hệ thống phân phối chủ động, cùng với thư viện dùng chung và lộ trình ưu tiên trường khó khăn, vùng biên giới.
