Sách giáo khoa khan hiếm giữa năm học mới: vấn đề không nằm ở nhà in
Sách giáo khoa khan hiếm cục bộ là tình trạng một số địa phương, trường học hoặc nhà sách không thể cung ứng đủ các đầu sách theo danh mục cho học sinh, dù tổng nguồn cung toàn quốc đã được in, nhập kho và phân bổ vượt nhu cầu dự kiến, khiến phụ huynh phải tự xoay xở tìm từng cuốn trong những tuần đầu năm học mới. Năm học 2026–2027 là năm đầu tiên nhiều tỉnh như Gia Lai sử dụng bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc, đồng thời cả nước sử dụng chung bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” ở các cấp học. Trên giấy tờ, nguồn sách được khẳng định là “cơ bản bảo đảm” trước ngày khai giảng tại Gia Lai và TP.HCM đã tiếp nhận hơn 25,5 triệu bản, đạt 102% kế hoạch. Nhưng thực tế, phụ huynh ở Gia Lai, Quảng Trị và TP.HCM vẫn lặn lội nhiều nơi, mua lẻ từng cuốn mà vẫn thiếu sách đầu năm học.
Gia Lai và Quảng Trị: phụ huynh đỏ mắt vì thiếu sách ngay tại địa phương
Ở Gia Lai, câu chuyện sách giáo khoa khan hiếm không còn là nỗi lo trừu tượng mà là những hành trình chạy khắp phố của phụ huynh. Dù đã chủ động đăng ký mua sách giáo khoa từ hơn một tháng trước, chị Trần Thị Kiều My ở phường Quy Nhơn vẫn chưa thể mua đủ bộ sách giáo khoa lớp 9 cho con. Tình trạng khan hiếm buộc nhiều phụ huynh phải liên tục di chuyển từ nhà sách này sang nhà sách khác; người may mắn thì mua được từng cuốn ở nhiều địa điểm rồi ghép lại thành một bộ tương đối đầy đủ, người kém may mắn hơn sau nhiều ngày tìm kiếm vẫn phải trở về tay trắng. Không chỉ khu vực Quy Nhơn, phụ huynh ở phía Tây tỉnh cũng phản ánh thiếu từ lớp 4 đến lớp 12, trong đó lớp 9 khan nhất. Tại Quảng Trị, bước vào năm học mới, tình trạng thiếu cục bộ sách giáo khoa đang diễn ra khiến nhiều phụ huynh lo lắng. Đã khai giảng nhưng một số gia đình vẫn chưa thể mua đủ sách giáo khoa theo danh mục cho con; họ phải tìm kiếm khắp nơi hoặc mua lẻ từng cuốn mới đủ bộ. Nhiều tiệm sách lớn vẫn còn thiếu nhiều đầu sách, đặc biệt lịch sử và địa lý ở tất cả các khối lớp. Vấn đề không phải phụ huynh không lên kế hoạch, mà là mạng lưới phân phối sách giáo khoa quá chậm so với nhịp của năm học mới.
TP.HCM: đủ hơn 25,5 triệu bản nhưng phát hành chậm, khan hiếm vẫn xuất hiện
TP.HCM là ví dụ rõ nhất cho thấy thiếu sách đầu năm học hiện nay là câu chuyện của phân phối chứ không phải sản xuất. Theo Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM, đến ngày 24/8, thành phố đã tiếp nhận hơn 25,5 triệu bản sách giáo khoa, đạt 102% kế hoạch. Đây là con số cho thấy năng lực in ấn và nhập kho không phải điểm nghẽn. Tuy nhiên, số lượng sách được cung ứng trên toàn thành phố không đồng nghĩa mọi đầu sách đều có mặt đồng thời tại tất cả điểm bán; đây là một trong những nguyên nhân dẫn tới tình trạng khan hiếm cục bộ. Tỷ lệ sách đã in và nhập kho trên toàn quốc đạt khoảng 93%, trong khi tỷ lệ phát hành khoảng 80%. Riêng tại TP.HCM, tỷ lệ phát hành trung bình mới đạt khoảng 70%, trong đó sách cấp tiểu học khoảng 80% nhưng khối trung học phổ thông mới khoảng 30%. Hệ quả là năm học mới đã bắt đầu, nhưng một số học sinh vẫn chưa có đủ sách giáo khoa; phụ huynh phải đi nhiều hiệu sách hoặc lên sàn thương mại điện tử để mua từng đầu sách lẻ, lo con mình học chậm hơn bạn bè. Việc thiếu cục bộ một vài đầu sách không chỉ làm khó khâu chuẩn bị mà còn mở cửa cho tình trạng đẩy giá.
Gốc rễ: chuỗi phân phối sách giáo khoa chưa theo kịp chủ trương thống nhất bộ sách
Điểm chung ở Gia Lai, Quảng Trị và TP.HCM là nguồn sách toàn quốc được khẳng định là đủ, nhưng phân phối sách giáo khoa bị chậm nhịp và thiếu đồng đều. Năm học 2026–2027 đánh dấu việc các cấp học sử dụng thống nhất bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” trên phạm vi toàn quốc. Đây là thay đổi lớn, đòi hỏi hệ thống phát hành phải tính toán nhu cầu từng địa bàn, từng khối lớp, rồi đưa sách đến đúng nơi, đúng thời điểm. Thực tế cho thấy việc điều phối sách giữa các vùng miền, từ kho của nhà xuất bản đến các công ty sách địa phương, và từ đó xuống nhà sách, vẫn còn lệch pha. Tại Quảng Trị, đơn vị phát hành phải chủ động làm việc trực tiếp với nhà xuất bản, thúc đẩy tiến độ in ấn, bổ sung sách để bảo đảm cung ứng. Ở Gia Lai, ngành giáo dục phối hợp với nhà xuất bản để rà soát nhu cầu và đăng ký từ sau năm học trước, đồng thời đề nghị đẩy nhanh in bổ sung, điều phối sách giữa các vùng. Những động thái này cho thấy hệ thống đang cố gắng chữa cháy cho một vấn đề đã được lường trước nhưng chưa được chuẩn hóa: hạ tầng phân phối sách giáo khoa chưa được thiết kế cho một bộ sách thống nhất toàn quốc.
Không thể để thiếu sách đầu năm học trở thành “bình thường mới”
Nếu tiếp tục coi thiếu sách đầu năm học là chuyện quen thuộc, chúng ta đang mặc định rằng trẻ em phải chấp nhận bước vào lớp với bộ sách giáo khoa không hoàn chỉnh. Thực tế, ngành giáo dục và các đơn vị phát hành đã bắt đầu đưa ra giải pháp. Ở Gia Lai, nhà xuất bản giáo dục được cho biết đang đẩy nhanh tiến độ in bổ sung, điều phối sách giữa các vùng miền để tăng nguồn cung cho các nhà sách chính thống tại địa phương. Tại khu vực Quảng Trị và Huế, công ty sách phụ trách phát hành đã xây dựng lộ trình gắn với việc ưu tiên các trường khó khăn, vùng biên giới, rồi mở rộng dần, với mục tiêu đến giai đoạn 2029–2030 thì tất cả cơ sở giáo dục đều thực hiện đồng loạt chủ trương hỗ trợ sách. Ở góc độ thị trường, các đơn vị phát hành cần cập nhật công khai tình trạng còn hàng tại từng điểm bán để phụ huynh dễ dàng tìm mua. Kỳ vọng vào năm học mới không chỉ là đủ phòng học, đủ giáo viên, mà là không còn cảnh phụ huynh “đỏ mắt” săn sách giáo khoa khan hiếm khắp nơi, và học sinh không phải bắt đầu năm học với sự thiệt thòi ngay trên bàn học của mình.
