Sách giáo khoa khan hiếm: vấn đề không chỉ là thiếu hàng
Sách giáo khoa khan hiếm trước thềm năm học mới là tình trạng nhiều phụ huynh, học sinh không thể mua đủ bộ sách cần thiết dù nhà xuất bản báo cáo đã in và cung ứng tăng mạnh, phản ánh sự đứt gãy giữa khâu dự báo nhu cầu, đăng ký mua của trường học và kênh bán lẻ trên thị trường. Trong các cộng đồng phụ huynh, không ít người kể phải “toát mồ hôi” săn sách, đi nhiều nhà sách mà vẫn thiếu đầu mục cho con. Điều đáng nói, đây không phải thiếu cục bộ mà đã trở thành hiện tượng trên diện rộng, tác động trực tiếp đến tâm lý chuẩn bị năm học mới của hàng triệu gia đình. Nếu chỉ coi đây là chuyện “cháy hàng” đơn thuần, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội sửa những lỗi hệ thống đang gây áp lực cho cả ngành giáo dục.
Khan hiếm trên diện rộng: khi phụ huynh phải săn từng cuốn sách
Những ngày giữa tháng 8, tại nhiều nhà sách lớn nhỏ, cảnh phụ huynh xếp hàng mua sách giáo khoa và thất vọng vì nhiều đầu sách đã hết trở nên phổ biến. Có người ở TP.HCM kể phải đi 6–7 nhà sách tư nhân khu vực Thủ Đức cũ vẫn không mua được đủ sách tiếng Việt lớp 1, cuối cùng phải tìm một cuốn qua kênh trực tuyến. Đây không phải trường hợp cá biệt: đơn vị phát hành cho biết liên tục nhận đơn đặt hàng số lượng lớn từ các tỉnh, thậm chí từ TP.HCM gửi ra Hà Nội nhưng phải từ chối vì nguồn cung “cháy hàng” từ nhà xuất bản. Trong khi đó, học sinh lớp 1, lớp 5 đã tựu trường, các khối còn lại chuẩn bị tập trung mà nhiều em vẫn chưa có đủ sách giáo khoa trên bàn.
Nhà xuất bản giải thích: in nhiều nhưng dự báo lệch và cung ứng cứng nhắc
Điều nghịch lý là trong khi phụ huynh than trời vì khó mua sách giáo khoa, nhà xuất bản lại khẳng định sản lượng năm nay tăng rất mạnh: tính đến 15.8 đã cung ứng 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, đạt 148% và 119% so với cùng kỳ năm trước. Đồng thời, khoảng 8 triệu bản sách giáo khoa và 2 triệu bản sách bài tập đang được gấp rút điều chuyển thêm. Nhà xuất bản giải thích nguyên nhân là nhu cầu mua thêm bộ thứ hai, thói quen mua sách sớm để con tham khảo và việc nhiều trường chờ chính sách miễn phí nên không đăng ký tập trung khiến phụ huynh phải tự đi mua lẻ. Tuy nhiên, cách quản lý rủi ro hàng tồn kho quá phụ thuộc vào số lượng đăng ký ban đầu, cộng với quy trình đấu thầu in ấn kéo dài, khiến hệ thống cung ứng trở nên cứng nhắc, không phản ứng kịp khi nhu cầu bùng nổ sát ngày khai giảng.
Tâm lý chờ chính sách, di biến động dân số và trách nhiệm nhà trường
Một nguyên nhân bị xem nhẹ nhưng lại có tác động lớn là tâm lý chờ đợi chính sách hỗ trợ hoặc miễn phí sách giáo khoa. Khi những địa phương lớn dự kiến triển khai cấp sách, phụ huynh và trường học có xu hướng trì hoãn đăng ký mua theo thông lệ, khiến số liệu đầu vào để nhà xuất bản lên kế hoạch in giảm mạnh. Cùng lúc, các đô thị lớn tăng dân số cơ học, dòng học sinh di chuyển giữa địa phương tạo ra những “điểm nóng” về nhu cầu mà dự báo khó lường hết. Việc thống nhất sử dụng bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” càng làm khâu đấu thầu in, mua sắm vật tư phải tuân thủ quy trình pháp lý kéo dài, không cho phép in bổ sung nhanh. Trong bức tranh đó, nhiều trường vẫn chưa làm tốt việc khảo sát, đăng ký sớm, khiến vai trò kênh phân phối trực tiếp – đáng lẽ đảm bảo mỗi học sinh đều có sách – bị suy yếu.
Giải pháp trước mắt cho phụ huynh và thay đổi cần thiết cho hệ thống
Trong ngắn hạn, phụ huynh cần thực tế: ưu tiên mua sách giáo khoa qua kênh chính thức thuộc hệ thống phát hành của nhà xuất bản để giảm rủi ro thiếu đầu sách, phối hợp chặt với nhà trường về danh mục sách, tránh mua nhầm hoặc mua thừa. Tận dụng sách cũ từ bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” nếu được tặng lại, giữ gìn tốt, vừa tiết kiệm, vừa giảm áp lực lên hệ thống phát hành. Khi chưa mua đủ, có thể dùng sách giáo khoa điện tử miễn phí trên website mà nhà xuất bản cung cấp, ít nhất đảm bảo học sinh không bị “trắng sách” trong những tuần đầu. Về dài hạn, nếu chúng ta không buộc nhà trường phải đăng ký nhu cầu sớm, xây dựng cơ chế dự phòng linh hoạt cho nhà xuất bản và minh bạch thời điểm triển khai chính sách miễn phí, khủng hoảng thiếu sách năm học mới sẽ lặp lại, với thiệt hại lớn nhất luôn thuộc về phụ huynh và học sinh.
