Từ mô hình thâm dụng lao động đến yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng
Gói hỗ trợ 4 trụ cột của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) là chương trình hợp tác mới nhằm giúp Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng, từ dựa trên lao động giá rẻ và vốn FDI sang mô hình chú trọng khoa học công nghệ, doanh nghiệp trong nước, thể chế hiện đại và hạ tầng chiến lược, đồng thời nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và khả năng chống chịu của nền kinh tế. Tại họp báo ngày 7/10, JICA công bố gói hỗ trợ tổng thể hướng vào cải cách mô hình tăng trưởng của Việt Nam trong bối cảnh môi trường kinh tế quốc tế biến động mạnh và mục tiêu trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045 đặt ra áp lực thay đổi rõ rệt. Điều đáng nói là JICA hỗ trợ Việt Nam không còn ở cấp độ từng dự án ODA rời rạc, mà theo khung chiến lược 4 trụ cột kinh tế liên kết chặt nhau. Đây là bước ngoặt: nếu Việt Nam coi đây là cơ hội cấu trúc lại nền kinh tế, gói hỗ trợ sẽ là chất xúc tác; nếu vẫn đi theo lối mòn "gia công rẻ", lợi ích sẽ chỉ dừng lại ở thêm vốn vay và vài dự án hạ tầng.
Trụ cột khoa học công nghệ: phép thử năng lực hấp thụ tri thức và tuần hoàn chất xám
Trụ cột đầu tiên của mô hình tăng trưởng mới mà JICA hỗ trợ Việt Nam đặt khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực ở vị trí trung tâm. Về mặt ý tưởng, đây là lựa chọn đúng: không nền kinh tế thu nhập cao nào tiếp tục dựa trên lắp ráp thâm dụng lao động. Nhưng câu hỏi lớn là Việt Nam có đủ năng lực hấp thụ tri thức, biến hợp tác thành năng suất hay chỉ dừng ở các dự án đào tạo và nghiên cứu trên giấy. JICA xác định các lĩnh vực ưu tiên gồm công nghệ vũ trụ, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số, đồng thời thúc đẩy "tuần hoàn chất xám" giữa Việt Nam và Nhật Bản thông qua giao lưu sinh viên, nhà nghiên cứu, kỹ sư và doanh nhân. Nếu Việt Nam không cải cách mạnh chương trình đào tạo, cơ chế đãi ngộ nhân tài và liên kết viện–trường–doanh nghiệp, chất xám sẽ tuần hoàn chủ yếu theo một chiều: nhân lực giỏi rời đi, còn hệ thống trong nước khó chuyển tri thức thành sản phẩm và doanh nghiệp.
Doanh nghiệp trong nước và an ninh kinh tế: thoát vai "vệ tinh" FDI hay tiếp tục phụ thuộc?
Trụ cột thứ hai nhắm trực diện vào điểm yếu dai dẳng của chuyển đổi kinh tế Việt Nam: vai trò mờ nhạt của doanh nghiệp trong nước trong chuỗi giá trị toàn cầu. Sau nhiều thập kỷ thu hút FDI, nền công nghiệp vẫn thiên về gia công, doanh nghiệp nội khó chen chân vào các khâu giá trị gia tăng cao. Việc JICA hỗ trợ chuyển giao công nghệ, kết nối kinh doanh, mở rộng tiếp cận tài chính và tăng cường năng lực quản trị là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam thoát vai "vệ tinh" của tập đoàn ngoại. Điểm đáng chú ý là hợp tác được gắn với các lĩnh vực an ninh kinh tế: năng lượng, khoáng sản thiết yếu, an ninh lương thực, an ninh hàng hải và khả năng chống chịu chuỗi cung ứng. Nếu chỉ nhìn đây như nguồn vốn rẻ, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội tái cấu trúc ngành, xây dựng doanh nghiệp đủ sức tham gia quản trị rủi ro chuỗi cung ứng khu vực. Ngược lại, nếu dám ưu tiên doanh nghiệp nội trong các dự án công nghệ và an ninh kinh tế, gói hỗ trợ có thể là đòn bẩy để hình thành lớp doanh nghiệp trụ cột mới.
Thể chế và hạ tầng chiến lược: từ ODA dự án sang khung cải cách gắn mô hình tăng trưởng mới
Hai trụ cột còn lại – cải thiện môi trường đầu tư và phát triển hạ tầng chiến lược – cho thấy hợp tác Nhật Bản đang dịch chuyển từ tài trợ hạ tầng thuần túy sang đồng thiết kế mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam. Theo JICA, nhà đầu tư cần sự minh bạch, khả năng dự đoán, hiệu quả và niềm tin vào thể chế; những cải cách thể chế này không chỉ trấn an nhà đầu tư mà còn đem lại lợi ích trực tiếp cho cộng đồng doanh nghiệp trong nước. Việc điều chỉnh các dự án ODA Nhật Bản để gắn với cải cách thể chế và hạ tầng chiến lược – từ hạ tầng giao thông đến năng lượng và chuyển đổi xanh – cho thấy mục tiêu không còn là "xây thêm đường, thêm cầu" mà là nâng năng suất, sức cạnh tranh và khả năng chống chịu của toàn nền kinh tế. Câu hỏi đặt ra cho phía Việt Nam là: liệu quy hoạch hạ tầng và lộ trình cải cách thể chế có được thiết kế nhất quán với mục tiêu 2045, hay vẫn bước theo quán tính nhiệm kỳ và lợi ích cục bộ, làm loãng tác động của gói hỗ trợ.
Kết luận: gói hỗ trợ 4 trụ cột là cơ hội, nhưng chiến lược phải do Việt Nam quyết định
Với 4 trụ cột gồm công nghệ và nguồn nhân lực, doanh nghiệp trong nước, thể chế và hạ tầng chiến lược, việc JICA hỗ trợ Việt Nam cho thấy hợp tác Nhật Bản đang mở rộng, gắn chặt với yêu cầu chuyển đổi kinh tế và an ninh kinh tế trong bối cảnh mới. Theo chính tuyên bố của JICA, định hướng hiện nay là giúp Việt Nam nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh, khả năng chống chịu và từng bước chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng mới hướng tới mục tiêu thu nhập cao. Tuy vậy, gói hỗ trợ chỉ là điều kiện bên ngoài. Chiến lược nào để Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng vẫn phụ thuộc vào lựa chọn trong nước: có thực sự đặt doanh nghiệp nội, khoa học công nghệ và cải cách thể chế lên hàng đầu hay tiếp tục ưu tiên ngắn hạn, xem ODA là "nguồn vốn bổ sung". Nếu coi đây là thời điểm tái cấu trúc nền kinh tế, Việt Nam có thể dùng khung 4 trụ cột như xương sống cho một lộ trình cải cách nhất quán, tăng sức cạnh tranh khu vực và tránh rơi vào bẫy thu nhập trung bình trong thập kỷ tới.
