Gói hỗ trợ 4 trụ cột: bước ngoặt cho mô hình tăng trưởng mới
Gói hỗ trợ mới của JICA hợp tác Việt Nam là chương trình đồng hành dài hạn nhằm giúp Việt Nam chuyển sang mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học công nghệ, doanh nghiệp trong nước, thể chế hiện đại và hạ tầng chiến lược, qua đó nâng cao năng suất, sức cạnh tranh, khả năng chống chịu kinh tế và tiến gần mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045. Điểm đáng nói là JICA không chỉ bổ sung thêm vài dự án ODA, mà đang thay đổi cách tiếp cận: thay vì hỗ trợ rời rạc, cơ quan này dùng bốn trụ cột bổ trợ lẫn nhau để tác động trực tiếp đến mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam. Đây là một bước ngoặt chiến lược, bởi nó thừa nhận rằng tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ và FDI thâm dụng lao động đã đi đến giới hạn và cần những động lực có giá trị gia tăng cao hơn. Theo ông Kobayashi Yosuke, Trưởng đại diện JICA Việt Nam, gói hỗ trợ này sẽ đồng kiến tạo các động lực phát triển mới và củng cố quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện giữa hai bên. Nói cách khác, hỗ trợ của JICA không tách rời mục tiêu Việt Nam trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045, mà gắn chặt với tầm nhìn đó.
Trụ cột 1: Khoa học công nghệ và tuần hoàn chất xám
Trụ cột về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực là nền tảng tham vọng nhất trong gói hỗ trợ của JICA hợp tác Việt Nam. JICA thẳng thắn xác định nguồn nhân lực là “trái tim” và “yếu tố trung tâm” của quá trình chuyển đổi, cho thấy họ hiểu rằng không có con người chất lượng cao, mọi tầm nhìn công nghệ chỉ dừng lại ở khẩu hiệu. Hướng đi đáng chú ý là khái niệm “tuần hoàn chất xám” giữa Việt Nam và Nhật Bản: thay vì chảy máu chất xám một chiều, tri thức và công nghệ được lưu chuyển hai chiều thông qua kết nối sinh viên, nhà nghiên cứu, kỹ sư, doanh nhân và hơn 20 trường đại học, viện nghiên cứu tại Việt Nam. Đây là bước chuyển mang tính tư duy: Việt Nam được đặt vào mạng lưới tri thức khu vực, không chỉ là điểm đến lao động giá rẻ. Các lĩnh vực ưu tiên như bán dẫn, AI, công nghệ vũ trụ, chuyển đổi số và ứng dụng cho chuyển đổi xanh, nông nghiệp, y tế cho thấy JICA đang nhắm vào những mảng gắn trực tiếp với an ninh kinh tế và năng lực cạnh tranh dài hạn. Vấn đề không phải Việt Nam có tham gia hay không, mà là tham gia ở vị trí nào trong chuỗi giá trị tri thức toàn cầu.
Trụ cột 2 và 3: Doanh nghiệp trong nước, thể chế và an ninh kinh tế
Nếu trụ cột công nghệ tạo ra động lực, thì trụ cột doanh nghiệp trong nước và cải thiện môi trường đầu tư chính là nơi động lực ấy được biến thành năng suất và sức cạnh tranh thực sự. JICA nhìn rõ một nghịch lý: nền kinh tế hội nhập sâu, nhưng doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu đứng ở khâu gia công, lợi nhuận mỏng và dễ tổn thương trước biến động chuỗi cung ứng. Bằng cách hỗ trợ phát triển doanh nghiệp trong nước, tăng cường tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và cải thiện môi trường đầu tư, JICA đang giúp Việt Nam giải bài toán cốt lõi của mô hình tăng trưởng mới: dịch chuyển từ tăng trưởng nhờ số lượng sang tăng trưởng nhờ chất lượng và nội lực. Việc hai chính phủ xác định an ninh kinh tế là lĩnh vực hợp tác ưu tiên mới – bao trùm năng lượng, khoáng sản thiết yếu, AI, chất bán dẫn, công nghệ vũ trụ – cho thấy cải cách thể chế không chỉ để thuận lợi kinh doanh, mà còn nhằm bảo vệ không gian phát triển chiến lược. Trên thực tế, khi JICA và các đối tác bàn về khoản vay chương trình mới cho AI, chuyển đổi số và những dự án như đánh giá rủi ro thiên tai, cảnh báo sớm sạt lở, chuyển đổi số giao thông công cộng, đó chính là cách an ninh kinh tế được hiện thực hóa trong đời sống người dân chứ không dừng ở văn bản.
Trụ cột 4: Hạ tầng chiến lược cho khả năng chống chịu
Hạ tầng chiến lược được JICA đặt làm trụ cột thứ tư, và đây là mảnh ghép vật chất cho toàn bộ mô hình tăng trưởng mới. Không chỉ là đường sá hay cầu cống, JICA nói đến cả hạ tầng giáo dục, nghiên cứu, hạ tầng công nghệ tiên tiến, hệ thống đô thị, thoát nước, xử lý nước thải – tức toàn bộ nền tảng để một nền kinh tế có thể vận hành hiệu quả và chống chịu tốt hơn trước biến đổi khí hậu, thiên tai, đứt gãy chuỗi cung ứng. Chiến lược này tiếp nối kinh nghiệm ODA thế hệ trước, nhưng có trọng tâm mới: hạ tầng phải phục vụ năng suất, năng lực cạnh tranh và an ninh kinh tế, không chỉ giải bài toán thiếu vốn đầu tư công. Những khoản vay dành cho chuyển đổi xanh, cho các công trình thiết yếu tại nhiều địa phương miền núi, cùng các dự án giao thông công cộng, quản lý nhu cầu giao thông ở Hà Nội hay hệ thống cảnh báo sớm thiên tai, đều thể hiện chiều sâu “khả năng chống chịu” mà JICA nhấn mạnh. Theo JICA, mục tiêu không phải đơn thuần mở rộng danh mục dự án, mà là giúp Việt Nam từng bước chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng mới, nâng năng suất, năng lực cạnh tranh và khả năng chống chịu, song song với tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực gắn với an ninh kinh tế và phát triển bền vững.
Kết luận: Cơ hội chiến lược, thách thức về thực thi
Gói hỗ trợ bốn trụ cột của JICA không chỉ là thêm nguồn lực bên ngoài, mà là một phép thử cho khả năng tự đổi mới của Việt Nam. Về chiến lược, nó đã “khoanh vùng” đúng những điểm yếu lâu dài: phụ thuộc FDI thâm dụng lao động, doanh nghiệp nội địa mỏng, thể chế còn thiếu tính dự báo và hạ tầng chưa đáp ứng yêu cầu tăng trưởng có giá trị gia tăng cao. Tuy nhiên, khoản hỗ trợ nào cũng có điều kiện ngầm: Việt Nam phải tự cải cách quyết liệt thì bốn trụ cột mới phát huy tác dụng. Tuần hoàn chất xám chỉ có ý nghĩa nếu môi trường làm việc và nghiên cứu trong nước đủ sức giữ chân nhân tài; doanh nghiệp trong nước chỉ vươn lên chuỗi giá trị nếu chấp nhận đầu tư vào quản trị, công nghệ và minh bạch; hạ tầng chiến lược chỉ thực sự là “chiến lược” nếu được quy hoạch theo tầm nhìn an ninh kinh tế, không bị chi phối bởi lợi ích cục bộ. Nếu Việt Nam biến được gói hỗ trợ này thành chất xúc tác để tự nâng cấp mô hình tăng trưởng, thì mục tiêu thu nhập cao năm 2045 sẽ bớt là khẩu hiệu xa vời và trở thành lộ trình có cơ sở thực tế.
