Làng gốm truyền thống: nơi ký ức không chỉ nằm trong bảo tàng
Làng gốm truyền thống là cộng đồng cư trú gắn bó lâu dài với nghề làm gốm, nơi kỹ thuật gốm cổ, nhịp sống, ký ức lịch sử và di sản thủ công đan xen, hình thành nên một không gian văn hóa sống động chứ không chỉ là vài sản phẩm trưng bày trong bảo tàng. Ba làng gốm Kim Lan, Thổ Hà và Hương Canh là minh chứng rõ ràng rằng di sản chỉ có ý nghĩa khi nó tiếp tục được sử dụng, thay vì bị đóng khung trong khái niệm “cổ”. Kim Lan nằm bên tả ngạn sông Hồng, là làng nghề lâu đời gắn bó với nghề gốm; Thổ Hà từng nổi tiếng như một “thủ phủ” gốm của xứ Kinh Bắc; còn làng gốm Hương Canh, nay thuộc xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ, có lịch sử hơn 300 năm. Câu hỏi quan trọng không phải là chúng cổ đến đâu, mà là: chúng sẽ sống tiếp như thế nào trong thời thị trường hiện đại.
Kim Lan: lịch sử dựng lại từ lòng đất và ngọn lửa hôm nay
Kim Lan không kể lịch sử bằng những trang gia phả, mà bằng những lớp đất sông Hồng bị sạt lở. Nằm liền kề làng gốm Bát Tràng, Kim Lan là một làng nghề lâu đời bên tả ngạn sông Hồng, gắn bó lâu đời với nghề gốm. Các nghiên cứu khảo cổ xác định nghề gốm tại đây hình thành sớm và phát triển mạnh trong thời Lý – Trần, với gạch “Giang Tây Quân”, bao nung, con kê và vô số mảnh gốm được tìm thấy trong các đợt khai quật ở bãi Hàm Rồng. Điều đáng chú ý là lịch sử nghề gốm Kim Lan không hoàn toàn liên tục; sau thời kỳ phát triển mạnh, nghề dần suy giảm và có một giai đoạn gián đoạn.
Điều thuyết phục nhất ở Kim Lan là cách họ biến quá khứ thành một phần đời sống. Bảo tàng Gốm sứ Kim Lan hiện lưu giữ khoảng 300 hiện vật tiêu biểu, được lựa chọn từ số lượng lớn cổ vật do người dân thu gom, gìn giữ. Những hiện vật nhặt lên từ bãi sông rồi trao lại cho bảo tàng là cách cộng đồng bảo tồn gốm sứ bằng hành động cụ thể, không chờ các dự án từ bên ngoài. Một Kim Lan nằm sâu trong các tầng khảo cổ; một Kim Lan khác hiện diện trong các xưởng nghề, nơi người thợ tiếp tục biến đất thành đồ dùng thường nhật. Giữ nghề vì thế không phải bảo tàng hóa sản phẩm cũ, mà giữ cách người thợ làm việc với đất, lửa và kinh nghiệm truyền đời.
Thổ Hà: “thủ phủ” gốm Kinh Bắc và ký ức trên những bức tường rêu
Nếu Kim Lan kể chuyện bằng những hố khai quật, Thổ Hà kể bằng từng bức tường làng. Thổ Hà hiện thuộc phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh, nằm bên sông Cầu với thế đất gần như được bao bọc bởi sông nước. Làng Thổ Hà từng nổi tiếng với nghề gốm và được nhắc cùng những trung tâm gốm truyền thống lâu đời như Bát Tràng, Phù Lãng. Dù nghề gốm đã mai một, dấu tích vẫn hiện trên những con ngõ nhỏ với tường gạch cũ nhuốm màu thời gian, nhiều đoạn tận dụng gạch nung, mảnh gốm, tiểu sành làm vật liệu xây dựng, phủ rêu phong tạo nên diện mạo rất riêng. Cổng làng, giếng cổ, miếu, điếm và những cây cổ thụ hoàn thiện bức tranh một làng quê Bắc Bộ cổ điển.
Sự tiếc nuối nằm ở chỗ “thủ phủ” gốm Kinh Bắc nay chỉ còn nghề trong ký ức, còn sinh kế chuyển sang bánh đa nem, mì gạo, nấu rượu. Nhưng cũng nhờ vậy, Thổ Hà trở thành minh họa rõ ràng cho một lựa chọn: hoặc để nghề cũ lùi sâu vào quá khứ, hoặc tìm cách gắn nó với nhu cầu mới. Giữa một vùng quê đô thị hóa nhanh, việc những lớp ký ức gốm vẫn hiện diện khiến Thổ Hà thành điểm đến đáng chú ý với những người muốn tìm lại hình ảnh làng quê Bắc Bộ và không gian văn hóa Kinh Bắc xưa. Đình Thổ Hà được xếp hạng di tích cấp quốc gia từ năm 1964 là một trụ cột di sản, nhưng nếu chỉ dừng ở tham quan đình, làng sẽ khó kéo người trẻ đến với kỹ thuật gốm cổ từng làm nên tên tuổi nơi đây.
Hương Canh: từ chum vại đến gốm mỹ thuật và khoảng trống thế hệ
Trái với Thổ Hà, Hương Canh vẫn giữ được lửa nghề, nhưng ngọn lửa ấy đang mỏng đi đáng lo. Làng gốm Hương Canh, nay thuộc xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ, có lịch sử hơn 300 năm. Từ lớp đất sét đặc trưng, nhiều thế hệ thợ gốm đã làm ra những chiếc chum, vại, chĩnh, bình bền chắc, mang sắc nâu trầm riêng có. Khác với nhiều dòng gốm phải phủ lớp “men áo” bên ngoài, gốm sành Hương Canh là dòng gốm mộc hoàn toàn. Trong quá trình nung ở nhiệt độ cao, các thành phần bên trong xương đất bị đẩy ra bề mặt, nguội đi tạo thành lớp màng bóng mờ tự nhiên – kỹ thuật “men tự thân trong đất” hay “đất tự tiết men”. Hiện tượng này vừa bảo vệ bề mặt, vừa giúp xương đất kết khối chắc, khi gõ vang tiếng đanh như chuông.
Nhưng di sản thủ công không thể sống nếu thiếu người kế tục. Theo anh Nguyễn Hồng Quang, hiện chỉ còn 3 hộ duy trì nghề gốm, con số cho thấy sự thu hẹp rất lớn so với thời kỳ hàng trăm gia đình cùng sống với đất và lửa. Khoảng trống ấy dễ hiểu: nghề gốm thủ công nặng nhọc, học lâu, trong khi người trẻ có nhiều lựa chọn; “không sống được bằng nghề thì họ phải nghỉ” – anh Quang nói. Để không bị “chết chìm” trong hoài niệm, Hương Canh buộc phải sáng tạo: từ những chum, vại phục vụ sinh hoạt, anh Quang và những người bám nghề phát triển thêm phù điêu, tiểu cảnh, đồ trang trí nội – ngoại thất và các tác phẩm mỹ thuật độc bản. Một hướng khác là đưa người trẻ trở lại với gốm qua các buổi trải nghiệm, nơi học sinh, du khách tự nhào đất, ngồi bàn xoay, tạo sản phẩm của riêng mình. Đây là cách thiết thực để bảo tồn gốm sứ – bằng trải nghiệm sống, không chỉ bằng trưng bày.
Con đường bền vững: giữ lửa bằng sáng tạo, không phải hoài cổ
Từ Kim Lan, Thổ Hà đến Hương Canh, một kết luận rõ ràng hiện ra: di sản thủ công không tự nhiên tồn tại; nó cần những lựa chọn dứt khoát. Ở Kim Lan, người dân chủ động nhặt từng mảnh gốm từ bãi sông, gom lại thành bảo tàng, rồi tiếp tục đốt lò với kỹ thuật vuốt tay truyền thống song song phương thức mới. Ở Thổ Hà, việc ký ức gốm hiện trên tường làng là lợi thế du lịch, nhưng nếu làng không tạo ra sản phẩm gốm mới, “thủ phủ” xưa chỉ còn là cái tên trong quá khứ. Ở Hương Canh, việc mở rộng từ chum vại sang gốm mỹ thuật và tổ chức trải nghiệm cho người trẻ cho thấy một hướng đi chủ động trong thị trường mới.
Điểm chung của các làng gốm truyền thống này là họ không chờ đợi giải pháp từ bên ngoài. Họ hiểu rằng kỹ thuật gốm cổ chỉ có ý nghĩa khi tiếp tục được sử dụng, cải biên và đối thoại với nhu cầu hôm nay. Một ngày ở Kim Lan có lẽ chưa đủ để hiểu hết lịch sử vùng ven sông Hồng; nhưng từ bãi Hàm Rồng đến bảo tàng rồi các bàn xoay đang hoạt động, người xem có thể nhận ra điều làm nên giá trị riêng của Kim Lan: quá khứ không chỉ được nhắc lại bằng ký ức, mà còn có bằng chứng trong lòng đất; nghề gốm không chỉ nằm trong bảo tàng, mà vẫn được tiếp tục trong đời sống hiện nay. Câu chuyện ấy, nếu được lắng nghe và học hỏi, có thể trở thành “bản hướng dẫn” cho nhiều làng nghề khác đang loay hoay giữa bảo tồn và phát triển.
