Làng gốm thủ công cuối cùng của Gia Lai và thông điệp cảnh báo
Làng gốm Vân Sơn - Nhạn Tháp là làng gốm thủ công truyền thống duy nhất còn tồn tại tại tỉnh Gia Lai, nơi số người theo nghề ngày càng ít nhưng nếp sinh hoạt gắn với nghề gốm vẫn được gìn giữ, trở thành biểu tượng cho một làng nghề đang tuyệt chủng và cho câu hỏi lớn về tương lai của di sản thủ công Việt. Ở đây, nghề gốm không chỉ là kế sinh nhai mà còn là ký ức tập thể, là niềm tự hào của cả vùng đất. Nhưng chính khi danh xưng "cuối cùng" được nhắc đến, nó không mang vẻ hào nhoáng, mà là lời cảnh tỉnh: nếu không có một bước chuyển mạnh mẽ trong bảo tồn gốm truyền thống, Vân Sơn có thể trở thành cái tên chỉ còn lại trên giấy. Câu chuyện của làng hôm nay vì thế là phép thử cho cách chúng ta nhìn vào các giá trị thủ công đang suy tàn.
Nếp sống giữ nghề: Giỗ Tổ, lò gốm và niềm tin của người cao tuổi
Điều đáng nể ở làng gốm Vân Sơn là dù lực lượng nghệ nhân gốm Gia Lai nơi đây đã mỏng đi, nhịp sống gắn với nghề vẫn không bị cắt đứt. Mỗi năm, vào mùng 6 tháng Giêng, người dân vẫn tổ chức giỗ Tổ nghề gốm, tưởng nhớ những người đã truyền nghề qua nhiều thế hệ và khẳng định nghề gốm là một phần bản sắc không thể thay thế. Trong các lò, đất sét được làm nhuyễn qua nhiều công đoạn, được nhào nặn, đưa lên bàn xoay, hai người thợ cùng phối hợp: một người đạp bàn, một người tạo hình sản phẩm. Những chiếc chum, vại, bình lớn từng nổi tiếng khắp vùng, nay được làm chậm rãi hơn nhưng kỹ càng không kém. Hình ảnh ông Nguyễn Thành Tâm – 87 tuổi với 70 năm gắn bó với nghề – day dứt về tương lai làng gốm cho thấy niềm tin giữ nghề đang phải chống chọi với sức ép của tuổi tác và sự thờ ơ của thị trường.
Thiếu quy hoạch, khó nguyên liệu: khi người thợ tự gánh rủi ro
Đằng sau vẻ bình yên của làng gốm Vân Sơn là một thực tế gai góc: địa phương chưa quy hoạch vùng nguyên liệu đất sét, khiến việc sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào sự tự xoay xở của các chủ lò. Họ phải mua đất từ nhiều nguồn khác nhau với mức giá 2,8 – 3 triệu đồng mỗi xe tải, trong khi sản phẩm tiêu thụ chậm, lợi nhuận bị bào mòn. Đây không còn là chuyện khéo tay hay không, mà là bài toán chính sách: nếu vùng nguyên liệu không được quy hoạch, nếu người thợ không được hỗ trợ tiếp cận đất với chi phí hợp lý, thì mọi nỗ lực bảo tồn gốm truyền thống sẽ mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn thiếu vốn – thiếu đầu ra. Chính ông Tâm đã phải lên tiếng mong chính quyền sớm quy hoạch quỹ đất và có chính sách vay vốn để các lò gốm nâng cấp, cải tiến công nghệ, đa dạng sản phẩm cho phù hợp thị trường. Đó là lời đề nghị tối thiểu để một di sản thủ công không chết vì những rào cản hành chính.
Hy vọng từ du lịch cộng đồng và áp lực kế thừa nghề
Điều bất ngờ là trong bức tranh nhiều gam tối, làng gốm Vân Sơn lại bắt đầu đón những luồng gió mới từ dòng người ngoài làng. Những năm gần đây, nhiều du khách trong nước, quốc tế và các đoàn học sinh tìm đến trải nghiệm, tìm hiểu quy trình làm gốm truyền thống, từ khâu nhào đất đến đưa sản phẩm lên lò nung. Người dân Vân Sơn - Nhạn Tháp vì thế mong muốn mở rộng hướng phát triển du lịch cộng đồng, biến những lò gốm thành không gian trải nghiệm sống động chứ không chỉ là nơi sản xuất âm thầm. Tuy nhiên, nếu chỉ trông chờ vào vài đoàn khách mà không có chiến lược dài hạn, du lịch sẽ khó trở thành cứu cánh. Thách thức lớn nhất vẫn là kế thừa: lớp trẻ rời làng kiếm việc khác, trong khi những người thợ còn lại dần già đi. Không có chương trình đào tạo nghề bài bản, không có cơ chế khuyến khích người trẻ trở thành nghệ nhân gốm Gia Lai, mọi tia hy vọng từ du lịch sẽ mỏng manh.
Không thể để Vân Sơn thành "di sản sau khi đã mất"
Nếu coi làng gốm Vân Sơn là một phần của di sản thủ công Việt, việc để nó tự vật lộn là lựa chọn thiếu trách nhiệm. Nhu cầu bảo tồn gốm truyền thống ở đây đã được chính người trong cuộc nói rõ: cần quy hoạch vùng nguyên liệu, cần dòng vốn để nâng cấp lò, cải tiến sản phẩm, và cần một hướng đi như du lịch cộng đồng để tạo thêm giá trị sống cho nghề. Câu nói của ông Nguyễn Thành Tâm về mong muốn được hỗ trợ đất và vốn là lời nhắc rằng nghệ nhân không thể một mình gánh cả hệ sinh thái nghề gốm. Nếu các bên liên quan tiếp tục xem Vân Sơn như một câu chuyện “hay để kể” hơn là một trách nhiệm phải làm, làng nghề đang tuyệt chủng này sẽ bị đẩy đến điểm không thể cứu. Bảo tồn ở đây không chỉ là xếp hạng, công nhận, mà là hành động cụ thể để những lò gốm vẫn đỏ lửa, để mỗi mùng 6 tháng Giêng vẫn còn người đứng trước bàn thờ Tổ với đôi tay còn dính đất sét.
