Từ con kênh cổ 150 năm đến chiến lược hạ tầng thủy lộ mới
Hiện đại hóa hạ tầng thủy lộ Việt Nam ở miền Tây Mekong là quá trình nâng cấp, mở rộng và chỉnh trang các kênh nội địa, tuyến đường ven sông và ven biển để phục vụ vận chuyển lúa gạo, nông sản và hàng hóa, đồng thời tăng khả năng kết nối giữa vùng sản xuất với các trung tâm thương mại và xuất khẩu. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn là chiến lược phát triển kinh tế dựa trên thế mạnh sông nước. Miền Tây vốn sống nhờ con nước, nên mọi cải thiện trên hệ thống giao thông thủy đều tác động trực tiếp đến túi tiền của nông dân, doanh nghiệp xay xát và cả hệ sinh thái logistics xuất khẩu. Vấn đề là: chúng ta có dám đầu tư lớn để biến những kênh đào thủ công gần 150 năm thành trục vận tải hiện đại hay chấp nhận tụt lại sau trong chuỗi giá trị gạo toàn cầu?
Kênh Chợ Gạo: Di sản thủy lộ của 900.000m³ đất đá và 11.000 nhân công
Nếu muốn hiểu tư duy hạ tầng thủy lộ Việt Nam, phải bắt đầu từ kênh Chợ Gạo. Năm 1876, người Pháp khởi công đào kênh này để nối trực tiếp sông Tiền với hệ thống sông Vàm Cỏ thông qua rạch Kỳ Hôn. Khoảng 11.000 người Việt được huy động, di dời khoảng 900.000m³ đất đá và làm việc tổng cộng 676.000 ngày công. Con số đó cho thấy ngay từ thế kỷ XIX, nhà cầm quyền đã hiểu rằng miền Tây Mekong muốn phát triển thì phải rút ngắn đường vận chuyển lúa gạo về Sài Gòn – Chợ Lớn. Từ một kênh nội địa đào thủ công, Chợ Gạo nhanh chóng trở thành tuyến vận chuyển lúa gạo huyết mạch giữa vùng sản xuất và cảng xuất khẩu. Hôm nay, sau gần 150 năm, kênh đã dài khoảng 28,5km và vẫn gánh trên mình khối lượng hàng hóa khổng lồ, từ nông sản đến vật liệu xây dựng. Câu hỏi đặt ra là: chúng ta có đang đầu tư tương xứng vào di sản hạ tầng này hay không?
Nâng cấp kênh nội địa: Từ nạo vét đến chỉnh trang đô thị Quản Lộ – Phụng Hiệp
Nâng cấp kênh nội địa hiện nay không chỉ để tàu thuyền qua lại thuận lợi, mà còn để bảo vệ không gian sống ven sông và tái thiết đô thị. Tại Cà Mau, Phó chủ tịch UBND tỉnh Lê Văn Sử đã ký quyết định phê duyệt chủ trương đầu tư dự án xây dựng kè ven sông kết hợp chỉnh trang đô thị tuyến kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp, đoạn từ cầu Phan Ngọc Hiển đến cầu Cái Nhúc, thuộc phường An Xuyên và Tân Thành. Dự án có tổng mức đầu tư hơn 2.995 tỉ đồng, với tuyến kè dài khoảng 7,5km, vỉa hè, hệ thống thoát nước, chiếu sáng, cây xanh và nạo vét khoảng 3,8km kênh. Đây là một lựa chọn mang tính chính trị: thay vì chỉ xem kênh là “đường nước”, địa phương coi nó là trục đô thị, là không gian công cộng cần được bảo vệ khỏi sạt lở, đồng thời là hạ tầng chiến lược để phát triển giao thông thủy và mở rộng quỹ đất bên bờ. Với cách làm này, mỗi mét kè không chỉ gia cố bờ mà còn gia tăng giá trị kinh tế lâu dài.
Đường ven biển phía Tây: Bước chuyển từ sông nước sang mạng lưới đa phương thức
Miền Tây Mekong đang chuyển từ một vùng “chỉ có ghe thuyền” sang mô hình logistics đa phương thức, trong đó đường ven biển đóng vai trò bổ trợ cho thủy lộ. Tại đặc khu Phú Quốc, UBND đã phê duyệt dự toán hơn 15,6 tỉ đồng cho công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, phục vụ giải phóng mặt bằng dự án đường ven biển phía Tây. Dự án có tổng chiều dài khoảng 4,37km, tuyến chính hơn 3,5km, tổng mức đầu tư khoảng 3.200 tỉ đồng, sử dụng ngân sách tỉnh và triển khai giai đoạn 2025–2029. Tuyến đường được thiết kế theo tiêu chuẩn đô thị với 4 làn ô tô, 2 làn xe thô sơ, mặt đường rộng 30m, tốc độ thiết kế 50km/h. Khi hoàn thành, nó không chỉ tăng kết nối giao thông khu vực phía Tây đảo, mà còn mở ra cơ hội khai thác quỹ đất, phát triển đô thị, dịch vụ và du lịch. Sự kết hợp giữa đường biển và mạng lưới kênh nội địa sẽ giúp hàng hóa, trong đó có lúa gạo và nông sản, di chuyển linh hoạt hơn giữa đảo, đất liền và các cảng.
Kết luận: Hạ tầng thủy lộ phải trở thành trục chiến lược của kinh tế gạo
Nhìn từ kênh Chợ Gạo cho đến dự án kè Quản Lộ – Phụng Hiệp và đường ven biển phía Tây, có thể thấy miền Tây Mekong đang tái định nghĩa vai trò của hạ tầng thủy lộ Việt Nam. Đây không còn là những con kênh nhỏ lẻ chỉ phục vụ đi lại, mà là trục chiến lược cho vận chuyển lúa gạo, nông sản và kết nối vùng. Lịch sử cho thấy một kênh đào thủ công gần 150 năm trước đã giúp miền Tây trở thành vùng xuất khẩu gạo chủ lực. Thực tế hôm nay cho thấy nếu không tiếp tục đầu tư mạnh vào nạo vét, kè chống sạt lở, chỉnh trang đô thị và kết nối với đường ven biển, miền Tây sẽ đánh mất lợi thế vốn có. Chính quyền đã bắt đầu bằng các dự án hàng nghìn tỉ đồng, nhưng để hạ tầng thủy lộ thực sự nâng tầm chuỗi giá trị gạo, cần thêm một bước nữa: coi mọi con kênh, mọi tuyến ven sông là tài sản quốc gia, được quy hoạch như những xa lộ nước đúng nghĩa.
