Phiên tòa giả định là gì và vì sao nên đưa vào trường học?
Phiên tòa giả định là hoạt động giáo dục pháp luật học sinh dưới hình thức sân khấu hóa một vụ án, trong đó học sinh và cán bộ pháp luật cùng tái hiện đầy đủ các bước tố tụng từ xét hỏi, tranh luận đến tuyên án, giúp người học trải nghiệm trực tiếp vai trò của các chủ thể trong phiên tòa và hiểu rõ hậu quả pháp lý của hành vi vi phạm. Thay vì nghe giảng khô khan, các em được “sống” trong bối cảnh pháp lý cụ thể, nhìn thấy ranh giới giữa mâu thuẫn đời thường và hành vi phạm tội, từ đó hình thành ý thức tuân thủ pháp luật gắn với cảm xúc và trải nghiệm cá nhân.
Điểm đáng nói là mô hình này đang được các địa phương coi như một công cụ chiến lược để chấn chỉnh bạo lực học đường và xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật. Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội đã ban hành Kế hoạch số 5833/KH-SGDĐT ngày 16/10/2026, yêu cầu các cơ sở giáo dục gắn giáo dục pháp luật với những vấn đề học sinh thường gặp trong học tập và đời sống, trong đó nhấn mạnh mô hình “phiên tòa giả định” cho bậc THCS và THPT. Đây không chỉ là một hoạt động ngoại khóa, mà là lựa chọn chính sách cho thấy ngành giáo dục đang chuyển từ dạy luật bằng lý thuyết sang trải nghiệm thực tế.
Hà Nội: Từ kế hoạch trên giấy đến văn hóa tuân thủ pháp luật
Điểm then chốt trong kế hoạch của Hà Nội là quan điểm: giáo dục pháp luật học sinh phải gắn với đời sống, không dừng ở khẩu hiệu. Kế hoạch 5833 nêu rõ các hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật sẽ được triển khai thường xuyên, cao điểm trong tháng 10 và 11, trọng tâm từ ngày 17/10 đến 15/11. Đây là khung thời gian đủ dài để các trường thử nghiệm, điều chỉnh và nhân rộng những mô hình hiệu quả, trong đó phiên tòa giả định được xem là “điểm nhấn” cho Ngày Pháp luật Việt Nam.
Không dừng ở việc “kể luật”, ngành giáo dục yêu cầu các trường hướng dẫn học sinh biết sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Điều này có ý nghĩa lớn trong bối cảnh bạo lực học đường, xâm hại trẻ em, an toàn trên không gian mạng đang trở thành nỗi lo thường trực. Khi học sinh hiểu thế nào là xúc phạm danh dự, thế nào là cố ý gây thương tích, đâu là hành vi bạo lực học đường, các em sẽ có kỹ năng pháp lý tối thiểu để tự bảo vệ và hỗ trợ bạn bè. Đáng chú ý, các hoạt động phải “tránh hình thức”, lấy học sinh làm trung tâm, kết hợp công nghệ số như video ngắn, podcast, AI với trải nghiệm trực tiếp. Nói cách khác, Hà Nội đang đặt ra chuẩn mới: giáo dục pháp luật phải sống động, thực tế và có tác động đến hành vi.
Quảng Trị: 472 học sinh học cách kiềm chế cảm xúc qua một vụ án
Nếu Hà Nội đang thiết kế chính sách, thì Quảng Trị cho thấy phiên tòa giả định vận hành như thế nào trong thực tế. Chiều 22/10, gần 500 học sinh, cán bộ, giáo viên Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THPT Quảng Trị đã tham gia một phiên tòa giả định về tội “Cố ý gây thương tích” và “Gây rối trật tự công cộng”, trong đó có 472 học sinh và 50 cán bộ, giáo viên trực tiếp dự khán. Đây không phải buổi diễn cho vui; kịch bản vụ án xuất phát từ những mâu thuẫn nhỏ nhưng bị đẩy đi quá xa, dẫn đến một người tử vong, một người bị thương và các bị cáo phải nhận mức án tù, cao nhất tới 9 năm 6 tháng, đồng thời bồi thường gần 239 triệu đồng cho đại diện hợp pháp của bị hại.
Chính sự “thật” trong nội dung khiến phiên tòa giả định trở thành cú chấn động nhận thức. Học sinh nhìn thấy rõ đường đi của một phút nóng giận: từ lời thách thức, rủ rê đánh nhau, sử dụng hung khí, lôi kéo bạn bè, đến hậu quả pháp lý nặng nề cho cả người gây án và gia đình họ. Sau phần xét xử, các em tiếp tục giao lưu, trả lời câu hỏi về Bộ luật Hình sự, nhận diện hành vi vi phạm và trách nhiệm pháp lý của bản thân. Đây chính là lúc kỹ năng pháp lý được hình thành: các em tập phân tích tình huống, hiểu điều luật, và quan trọng hơn, học cách kiềm chế cảm xúc, giải quyết bất đồng bằng đối thoại thay vì bạo lực.
Vì sao trải nghiệm thực tế mạnh hơn bài giảng lý thuyết?
Phiên tòa giả định cho thấy một nguyên tắc giáo dục đơn giản: điều gì chạm vào cảm xúc thì ở lại lâu hơn trong trí nhớ. Thay vì truyền đạt kiến thức qua văn bản hoặc buổi tuyên truyền lý thuyết, hoạt động này tái hiện toàn bộ quá trình vi phạm và xét xử bằng hình thức sân khấu hóa. Học sinh không chỉ nghe luật, mà còn quan sát nét mặt bị cáo, thái độ của hội đồng xét xử, phản ứng của người thân bị hại. Những chi tiết đó khiến khái niệm pháp lý trở nên cụ thể, dễ hiểu, dễ nhớ, đặc biệt với học sinh dân tộc thiểu số trong môi trường nội trú.
Từ góc độ kỹ năng, phiên tòa giả định là “phòng thí nghiệm” cho giáo dục pháp luật học sinh. Các em được luyện khả năng lắng nghe, suy nghĩ trước khi hành động, đặt mình vào vị trí người khác. Những tình huống tại phiên tòa nhắc nhở rằng chỉ một hành động bột phát cũng có thể kéo theo trách nhiệm hình sự và dân sự nặng nề. Theo kế hoạch của Hà Nội, các hoạt động hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam phải gắn với nhiệm vụ giáo dục thường xuyên, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong nhà trường. Điều đó có nghĩa, nếu được duy trì đều đặn, phiên tòa giả định có thể trở thành “vắc xin” phòng bạo lực học đường: tiêm dần ý thức pháp luật, khả năng kiềm chế và thói quen giải quyết xung đột lành mạnh.
Từ phong trào ngắn hạn đến thay đổi lâu dài trong nhà trường
Cả Hà Nội và Quảng Trị đều tổ chức phiên tòa giả định trong khuôn khổ hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam, với các hoạt động cao điểm hoàn thành trước ngày 15/11 và báo cáo kết quả trước ngày 18/11. Câu hỏi đặt ra là: liệu đây chỉ là phong trào theo đợt, hay có thể trở thành một phần bền vững của chương trình giáo dục? Câu trả lời phụ thuộc vào việc các trường có dám coi giáo dục pháp luật là nhiệm vụ cốt lõi, ngang hàng với dạy kiến thức, hay vẫn xem đó là “phụ lục” ngoại khóa.
Nếu coi phiên tòa giả định là công cụ lâu dài, nhà trường cần xây dựng kế hoạch thường niên, phối hợp chặt với cơ quan tư pháp, đoàn luật sư, đoàn thanh niên để có kịch bản sát thực tế, phù hợp từng lứa tuổi. Quan trọng hơn, phải kết nối hoạt động này với các nội dung khác: sinh hoạt dưới cờ, giáo dục kỹ năng sống, văn hóa ứng xử trên mạng xã hội, phòng chống bạo lực học đường. Khi học sinh được nhắc nhở liên tục, từ phiên tòa giả định đến những giờ sinh hoạt lớp, rằng mọi hành vi đều có hậu quả pháp lý, các em sẽ dần hình thành “bản năng pháp luật”: nghĩ đến luật trước khi giơ tay đánh bạn, trước khi chia sẻ một nội dung độc hại. Đó mới là thành công thật sự của giáo dục pháp luật trong trường học.
