Hội thi tay nghề giữa lòng lễ hội gốm Chăm
Hội thi Tay nghề làm gốm của người Chăm tại Quảng trường Ninh Phước là cuộc tranh tài kỹ thuật giữa các nghệ nhân, thợ gốm và người thực hành nghề gốm truyền thống làng gốm Chăm Bàu Trúc, được tổ chức trong khuôn khổ lễ hội gốm Chăm, nhằm tôn vinh di sản, khuyến khích thế hệ trẻ tiếp nối nghề và tạo không gian cộng đồng cùng nhau gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa lâu đời. Điểm đáng nói là hội thi tay nghề không đứng một mình, mà hòa vào mạch chung của Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I do UBND xã Ninh Phước tổ chức từ ngày 10 đến 12-10. Khi lễ hội gắn với Lễ hội Katê của đồng bào Chăm theo đạo Bàlamôn, cuộc thi tay nghề trở thành nhịp cầu giữa tín ngưỡng, đời sống và nghề thủ công. Thay vì chỉ trưng bày gốm Chăm Bàu Trúc như một di sản truyền thống để ngắm nhìn, Ninh Phước chọn cách để nghệ nhân bước vào "sàn đấu" kỹ thuật, cho thấy di sản sống bằng bàn tay và sự tự tin của cộng đồng, không phải bằng tủ kính bảo tàng.
30 thí sinh và tinh thần cạnh tranh lành mạnh
Việc hội thi thu hút 30 thí sinh là nghệ nhân, thợ làm gốm và người thực hành nghề gốm truyền thống tại làng gốm Bàu Trúc cho thấy cộng đồng không hề e ngại cạnh tranh. Ngược lại, họ coi đó là cơ hội để khẳng định tay nghề, giao lưu và học hỏi. Các thí sinh tranh tài ở 2 nội dung: làm gốm nhanh và tạo hình, trang trí hoa văn gốm, theo 3 nhóm tuổi 25 - 40, 41 - 60 và từ 61 tuổi trở lên. Cách chia nhóm tuổi là một quyết định mang tính bảo tồn: người cao niên không bị đặt lên cùng thang đo tốc độ với lớp trẻ, nhưng vẫn được tôn vinh về độ tinh xảo và chiều sâu di sản truyền thống. Cạnh tranh ở đây không phải để loại trừ, mà để soi chiếu thế mạnh từng thế hệ. Theo UBND xã Ninh Phước, lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I được tổ chức nhằm tôn vinh bản sắc văn hóa, tín ngưỡng và giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” đã được UNESCO ghi danh. Đặt cuộc thi tay nghề trong bối cảnh đó, mỗi sản phẩm dự thi là một lời khẳng định: di sản chỉ sống khi người làm nghề dám đặt mình vào chuẩn mực cao hơn hôm qua.
Làng nghề Bàu Trúc: từ cặp bình 3m đến không gian trải nghiệm
Không thể hiểu hết ý nghĩa hội thi tay nghề nếu tách nó khỏi bức tranh rộng hơn của làng nghề Bàu Trúc trước ngày vào hội. Hơn một tháng qua, tại Nhà sinh hoạt cộng đồng thôn Bàu Trúc, các nghệ nhân và thành viên Câu lạc bộ Thực hành di sản Nghệ thuật làm gốm Chăm thôn Bàu Trúc đã chế tác cặp bình gốm cao 3m, đường kính khoảng 1m, hoàn toàn bằng phương pháp thủ công truyền thống của người Chăm Bàu Trúc. Hoa văn trên bình tái hiện các công đoạn làm gốm, tôn vinh hình ảnh người nghệ nhân, kết hợp họa tiết truyền thống với hoa văn cách điệu, cùng hình tượng ngọn lửa gợi nhắc công đoạn nung gốm lộ thiên – nét đặc sắc của nghề gốm Chăm Bàu Trúc. Khi cặp bình được trưng bày tại Quảng trường Ninh Phước như biểu tượng của lễ hội, không gian hội thi tay nghề được đặt giữa một "bài thuyết minh" bằng gốm về chính nghề mà các thí sinh đang thực hành. Xung quanh đó là các gian hàng gốm gia dụng, gốm mỹ nghệ, thổ cẩm Mỹ Nghiệp, sản phẩm OCOP, ẩm thực và các trò chơi dân gian. Sự phong phú này biến lễ hội gốm Chăm thành một hệ sinh thái văn hóa, nơi mỗi hoạt động – từ thi tay nghề đến trải nghiệm VR về làng nghề – đều góp phần củng cố vị thế di sản truyền thống trong đời sống hiện đại.
Khi di sản bước ra khỏi danh sách cần bảo vệ khẩn cấp
Điểm đáng chú ý là “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Thay vì chỉ trông chờ vào các văn bản bảo vệ, Ninh Phước chọn cách đưa di sản ra không gian công cộng, để người dân và du khách chạm tay vào gốm Chăm Bàu Trúc thông qua lễ hội gốm Chăm, hội thi tay nghề, các hoạt động triển lãm, trình diễn và trải nghiệm tại làng nghề. Hội thi góp phần tôn vinh, quảng bá nghề làm gốm truyền thống, tạo cơ hội để các nghệ nhân, thợ làm gốm giao lưu, trao đổi kinh nghiệm, nâng cao tay nghề; khuyến khích thế hệ trẻ tiếp nối nghề truyền thống, phát huy tính sáng tạo trong tạo hình, trang trí hoa văn và đa dạng hóa sản phẩm. Đây không chỉ là mục tiêu đẹp trên giấy, mà là chiến lược thực tế: khi thế hệ trẻ thấy nghề gốm gắn với sân khấu, giải thưởng, du lịch cộng đồng và tự hào bản sắc, họ có lý do để ở lại với nghề. Di sản truyền thống vì thế dịch chuyển từ trạng thái "cần bảo vệ khẩn cấp" sang "có cơ hội phát triển" – nếu cộng đồng tiếp tục giữ được nhịp độ thực hành như trong những ngày hội.
Kết luận: Cạnh tranh để cùng nhau giữ lửa gốm Chăm
Hội thi Tay nghề làm gốm của người Chăm tại Ninh Phước cho thấy một hướng đi rõ ràng: di sản không thể sống nếu chỉ được nhắc đến trong các báo cáo, mà phải được đặt vào những không gian nơi cộng đồng tự hào tranh tài với nhau. Từ cặp bình 3m ở trung tâm lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc đến 30 thí sinh chia theo ba nhóm tuổi, tất cả đều gửi chung một thông điệp: gốm Chăm Bàu Trúc là di sản truyền thống sống động, có thể thích ứng với du lịch cộng đồng và công nghệ mới mà không đánh mất linh hồn thủ công. Cạnh tranh ở hội thi tay nghề không nhằm tạo khoảng cách giữa nghệ nhân, mà để nâng chuẩn chung của làng nghề. Khi mỗi người Chăm làm gốm coi việc bước vào cuộc thi là trách nhiệm với di sản, Ninh Phước đã biến lễ hội gốm Chăm thành một mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng đáng để các địa phương khác suy ngẫm: muốn giữ lửa di sản, hãy để người giữ lửa được tỏa sáng.
