Thông điệp lớn: chống ngập không còn là chuyện “vá víu” từng điểm lẻ
Chương trình 87 dự án chống ngập TPHCM với tổng vốn khoảng 140.000 tỷ đồng là một kế hoạch hạ tầng thoát nước và kiểm soát triều quy mô lớn, nhằm xử lý cơ bản 50 vị trí ngập, giảm rủi ro biến đổi khí hậu ngập lụt và tái cấu trúc cách thành phố quản lý nước đô thị giai đoạn 2026-2030.
Điểm đáng chú ý nhất không phải là con số 140.000 tỷ, mà là thông điệp: TPHCM buộc phải rời khỏi tư duy “mưa đâu, chống ngập đó”. Khi địa giới mở rộng, thành phố ghi nhận tới 159 điểm thường xuyên ngập, trong đó riêng khu vực cũ đã có 76 điểm, còn phần sáp nhập từ các địa bàn lân cận thêm 83 điểm nữa. Với mật độ dân cư cao và nền đất thấp, nếu vẫn lắp thêm vài tuyến cống, nạo vét vài con rạch rồi chờ trời thương, đô thị này sẽ luôn chạy theo nước thay vì chủ động sống chung với nước.
Theo Sở Xây dựng, kế hoạch mới đặt mục tiêu trong giai đoạn 2026-2030 triển khai 87 dự án chống ngập với tổng vốn khoảng 140.000 tỷ đồng, hướng đến giải quyết cơ bản 50 vị trí ngập. Đây là một trong những tuyên bố hiếm hoi cho thấy thành phố chấp nhận coi chống ngập là hạ tầng thiết yếu, ngang hàng với giao thông và điện.
Ngăn triều 10.000 tỷ đồng: mảnh ghép xương sống nhưng không phải “cây đũa thần”
Dự án ngăn triều 10000 tỷ đồng đã trở thành biểu tượng của tham vọng kiểm soát nước triều ở TPHCM: nó thể hiện ngưỡng chịu đựng đã vượt quá sức hệ thống cống cũ, buộc thành phố phải dựng nên một “xương sống” kiểm soát mực nước trên diện rộng.
Những ngày đầu tháng 9, tại 6 cống ngăn triều lớn thuộc dự án ngăn triều gần 10.000 tỷ đồng, hàng trăm công nhân cùng máy móc, thiết bị được huy động để hoàn thiện các hạng mục cuối cùng. Công trình gồm 6 cống kiểm soát triều lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định; hai cống nhỏ Cầu Kinh, Bà Bướm; khoảng 6 km đê, kè ven sông Sài Gòn và 43 cống kiểm soát triều nhỏ. Khi hoàn thành đồng bộ và bàn giao vào tháng 11, hệ thống này được kỳ vọng kiểm soát triều cường, giảm ngập và tăng khả năng ứng phó biến đổi khí hậu trên khu vực khoảng 570 km2, nơi có khoảng 6,5 triệu người sinh sống.
Nhưng kỳ vọng nào là thực tế? Các cống kiểm soát triều sẽ chủ động điều tiết, hạ thấp mực nước trong hệ thống sông, kênh, rạch, hỗ trợ tiêu thoát nước mưa; khi mưa lớn kết hợp triều cường, công trình có khả năng hỗ trợ trữ nước, giảm áp lực cho hệ thống cống hiện hữu và hạn chế xâm nhập mặn. Tuy vậy, đây chủ yếu là “lá chắn” cho các vùng trũng thấp, chưa phải lời giải cho mọi điểm ngập nội đô – đặc biệt những nơi nước mưa không có đường ra vì cống nhỏ, rác đầy và mặt đường nâng cao hơn nhà dân.
Áp lực từ biến đổi khí hậu ngập lụt và hạ tầng thoát nước chắp vá
Kế hoạch 87 dự án không phải tự nhiên xuất hiện; nó là phản ứng bắt buộc trước một thực tế ngày càng rõ: biến đổi khí hậu ngập lụt, triều cường và sụt lún đang kéo TPHCM xuống thấp hơn bao giờ hết.
Ngay trong một cơn mưa từ 17 đến 20 giờ, trạm Thảo Điền ghi nhận lượng mưa hơn 153 mm – cao nhất từ đầu năm; 33 tuyến đường và hai khu vực ngập, trong đó hầm chui An Phú có nơi nước dâng gần một mét, buộc phải tạm đóng do ô tô chết máy và gây ùn tắc cửa ngõ phía Đông. Diễn biến này cho thấy danh sách các điểm ngập hiện nay chưa phản ánh hết áp lực lên hệ thống thoát nước: nhiều tuyến cống chính đã cải tạo nhưng cống nhánh chưa theo kịp, hoặc kết nối giữa các khu vực không đồng bộ.
Trong khi đó, hệ thống kênh rạch, cống thoát nước và trạm bơm chưa đồng bộ, một số quy hoạch trước đây không còn phù hợp, làm hạn chế khả năng kiểm soát và dành không gian cho thoát nước. Thành phố vì thế buộc phải song song với các dự án lớn, tiếp tục duy tu, sửa chữa cống xuống cấp, nạo vét cống và kênh rạch, vận hành trạm bơm, mở hướng thoát nước mới, đấu nối hệ thống và kiểm soát triều. Nếu không, dù có thêm bao nhiêu cống ngăn triều, nước mưa vẫn sẽ bị mắc kẹt trong “mê cung” hạ tầng cũ.
2026: 9 dự án trọng điểm và bài toán 50 điểm ngập nặng
Thành phố tuyên bố mục tiêu hoàn thành 9 dự án trọng điểm trong năm 2026, giải quyết dứt điểm 3 trong 50 vị trí được xác định là ngập nặng – các điểm có mức ngập sâu từ 30 cm trở lên và kéo dài hơn 30 phút. Đây là bước thử quan trọng: nếu ngay cả 3 điểm ngập nặng cũng không xử lý được, mục tiêu 50 điểm đến 2030 sẽ chỉ là lời hứa.
Trong số các vị trí này, những tuyến như Phan Văn Hớn, Bình Quới, Tỉnh lộ 10, Trường Sơn, Lã Xuân Oai, Nguyễn Duy Trinh hay các đoạn trên Quốc lộ 51 đều nằm trong kế hoạch theo dõi, xử lý. Điều này cho thấy chiến lược mới không còn coi chống ngập là việc riêng của lõi trung tâm, mà là bài toán liên vùng: từ đô thị cũ tới các khu vực từng thuộc Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ.
Ở chiều ngược lại, người dân vẫn có lý do để hoài nghi. Rất nhiều dự án chống ngập TPHCM trong quá khứ đã trễ hẹn hoặc hiệu quả không như kỳ vọng. Ngay cả dự án ngăn triều lớn, dù tái khởi động từ tháng 2 và hướng tới bàn giao tháng 11, cũng là một ví dụ về cái giá đắt của chậm trễ. Nếu các mốc 9 dự án và 3 điểm ngập nặng lại trượt, niềm tin sẽ khó mà khôi phục.
Từ “thoát nước nhanh” sang quản trị nước nhiều lớp: điều kiện để 140.000 tỷ không bị lãng phí
Chiều hướng tích cực trong lần quy hoạch này là thành phố bắt đầu nói đến chuyển từ tư duy “thoát nước nhanh” sang “quản lý rủi ro ngập tích hợp”, với các lớp bảo vệ, cơ chế “trì hoãn – lưu trữ – tiêu thoát” và mô hình polder kết hợp đê bao, hồ điều hòa, cống và trạm bơm. Nếu thực sự được đưa vào đồ án hạ tầng kỹ thuật, đây sẽ là sự thay đổi sâu hơn những con số đầu tư.
Thực tế cho thấy, tại nhiều phường như Hiệp Bình, Thủ Đức, Tam Bình, Tăng Nhơn Phú, Phước Long, Long Bình, Long Phước, Long Trường, Bình Trưng, Cát Lái, An Khánh, diện tích đô thị tăng mạnh trong giai đoạn 1990-2020, làm mất nhiều không gian trữ nước; cộng thêm tốc độ sụt lún đất trung bình khoảng 2 cm/năm ở TPHCM và Đồng bằng sông Cửu Long, một số khu vực mới phát triển còn lún nhanh hơn. Nếu không trả lại cho nước những “kho chứa” mới thông qua hồ điều hòa, công viên, đất thấp, mọi tuyến cống mới sẽ sớm quá tải.
Kết luận công bằng là: 87 dự án chống ngập TPHCM với 140.000 tỷ đồng là cơ hội hiếm có để thành phố “tái thiết” quan hệ với nước. Nhưng hiệu quả chỉ đến khi ba điều kiện cùng xảy ra: hạ tầng thoát nước phải được xem là mạng lưới thống nhất từ kênh rạch đến cống ngầm; ngăn triều 10000 tỷ đồng phải vận hành gắn với quy hoạch sử dụng đất và cao độ đường; và mỗi quyết định phát triển đô thị mới phải trả lời câu hỏi đơn giản: nước sẽ đi đâu. Nếu không, chúng ta sẽ lại chứng kiến cảnh bơm hút nước trong hầm chui, còn những con số hàng chục nghìn tỷ đồng trôi tuột theo mưa lũ.
