140.000 tỷ đồng chống ngập: Bước ngoặt hay lặp lại vòng luẩn quẩn?
Kế hoạch chống ngập TP.HCM giai đoạn 2026-2030 là chương trình đầu tư hạ tầng đô thị quy mô lớn, bao gồm 87 dự án thoát nước, nạo vét rạch sông, xử lý nước thải và các giải pháp thích ứng khí hậu, nhằm giải quyết cơ bản 50 điểm ngập trọng yếu trên toàn thành phố. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà là phép thử xem thành phố có đủ quyết tâm coi chống ngập là ưu tiên chiến lược hay vẫn chắp vá theo kiểu “chỗ nào ngập thì làm chỗ đó”. TP.HCM đang bị dồn vào thế phải chọn: hoặc đầu tư mạnh, đồng bộ, hoặc tiếp tục trả giá bằng kẹt xe trong biển nước, thiệt hại kinh tế và chất lượng sống suy giảm. Việc dự kiến chi khoảng 140.000 tỷ đồng cho 87 dự án để xử lý 50 vị trí ngập cho thấy lãnh đạo thành phố đã chọn con đường khó nhưng cần thiết.
Vì sao TP.HCM buộc phải chi mạnh tay cho chống ngập ngay lúc này?
Thành phố không còn nhiều thời gian để đắn đo. Theo Sở Xây dựng, TP.HCM đang chịu tác động ngày càng rõ của thời tiết cực đoan, triều cường, nước biển dâng và sụt lún đất. Trong khi đó, hệ thống kênh rạch, cống thoát nước, trạm bơm chưa đồng bộ, nhiều quy hoạch cũ không còn phù hợp, khiến không gian cho nước thoát ngày càng bị bóp nghẹt. Giữ cách tiếp cận cũ – nâng đường, đặt thêm vài cống – chỉ chuyển ngập từ nơi này sang nơi khác. Đáng chú ý, thành phố được chia thành 23 lưu vực chính, và tính toán cho thấy nếu không đầu tư giải pháp chống ngập, rủi ro thiệt hại có thể lên tới 150 triệu USD mỗi năm; nếu đầu tư hệ thống công trình kết hợp giải pháp dựa vào tự nhiên, thiệt hại chỉ còn khoảng 50 triệu USD mỗi năm. Câu hỏi không còn là “có nên chi tiền không”, mà là “chi thế nào để không lãng phí thêm một thập kỷ”.
Từ ống cống đến kênh rạch: 87 dự án sắp xếp thành chiến lược nhiều tầng
Điểm tích cực nhất lần này là cách tiếp cận nhiều tầng, kết hợp các nhóm giải pháp thay vì chỉ chạy theo một “siêu dự án chống ngập TP.HCM”. Thứ nhất là nhóm dự án thoát nước và nước thải trong khu dân cư, tiêu biểu là dự án hệ thống thoát nước và nước thải tại 8 phường Đông Hưng Thuận, Trung Mỹ Tây, Tân Thới Hiệp, An Hội Tây, Tân Sơn, Tây Thạnh, Tân Sơn Nhì và Bình Hưng Hòa với diện tích khoảng 528.000m², do Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị làm chủ đầu tư, triển khai trong giai đoạn 2024-2029 nhằm cải thiện thoát nước, giảm ô nhiễm và tăng khả năng thích ứng khí hậu. Thứ hai là nhóm nạo vét rạch sông – xương sống của chống ngập TP.HCM – với dự án nạo vét, cải tạo môi trường và chỉnh trang đô thị trục thoát nước rạch Ông Bé và rạch nhánh vừa được phê duyệt.
Rạch Ông Bé: mắt xích chiến lược cho khu vực 570km²
Trong bức tranh 87 dự án, rạch Ông Bé là điểm nhấn cho cách nghĩ mới: chống ngập gắn với chỉnh trang đô thị, chứ không chỉ nạo vét rạch sông cho xong. Dự án gần 7.800 tỷ đồng này nhằm nạo vét, cải tạo môi trường và chỉnh trang trục thoát nước rạch Ông Bé và rạch nhánh, giải quyết ô nhiễm, sạt lở và chống ngập khu vực phía Nam thành phố. Tuyến chính dài khoảng 4,2km từ cầu Mật đến sông Ông Lớn, sử dụng diện tích khoảng 28,58ha, trong đó có 4,2km lòng rạch được nạo vét, 4,38km kè bảo vệ được xây mới và gần 2,9km đường ven rạch rộng 9–16m với hạ tầng kỹ thuật đồng bộ. Mục tiêu là tiêu thoát nước và giảm ngập trực tiếp cho lưu vực khoảng 470ha, đồng thời chia sẻ lưu lượng nước với kênh Đôi và “chia lửa” cho dự án giải quyết ngập do triều cường ở khu vực 570km² với khoảng 6,5 triệu dân.
Không chỉ hết ngập, mà phải trở thành thành phố sống chung được với nước
Nếu chỉ coi 140.000 tỷ đồng là gói “chống ngập TP.HCM” thì thành phố sẽ bỏ lỡ cơ hội lớn hơn: tái thiết không gian đô thị để sống chung an toàn với nước. Bên cạnh mục tiêu giải quyết cơ bản 50 vị trí ngập, thành phố còn đặt ra yêu cầu phải nâng tỷ lệ thu gom nước thải đô thị lên từ 80% trở lên, trong khi hiện mới đạt khoảng 52%; tỷ lệ nước thải được xử lý đạt quy chuẩn mới khoảng 19,5%, mục tiêu tăng lên 40–45%. Điều này buộc các dự án thoát nước phải gắn với xử lý nước thải, hạ tầng xanh, hồ điều tiết và không gian trữ nước, chứ không chỉ là đường cống ngầm. Ứng dụng dữ liệu số, công nghệ dự báo và cảnh báo cũng phải trở thành phần cấu thành của hệ thống chứ không phải “phụ kiện” thêm sau. Nếu làm được, chống ngập sẽ không còn là cuộc rượt đuổi bất tận theo mưa và triều, mà là nền tảng cho một thành phố thích ứng khí hậu, đáng sống hơn cho hàng triệu cư dân.
