Ngập lụt đô thị Đông Nam Á: dấu hiệu của một khủng hoảng khu vực
Ngập lụt đô thị Đông Nam Á là tình trạng nhiều thành phố trong khu vực liên tục bị nước dâng, mưa lớn và triều cường gây ngập sâu, kéo dài trên diện rộng, làm tê liệt giao thông, ảnh hưởng sinh kế, buộc chính quyền phải kích hoạt các kế hoạch ứng phó khẩn cấp và xem lại toàn bộ mô hình quy hoạch, hạ tầng thoát nước cũng như chiến lược phát triển đô thị trong bối cảnh khí hậu cực đoan. Trên thực tế, những gì đang diễn ra tại Bangkok, TP.HCM hay các đô thị ở Thanh Hóa cho thấy đây không còn là các sự cố đơn lẻ, mà là một khủng hoảng nước mang tính hệ thống, phơi bày sự tụt hậu của quy hoạch và hạ tầng so với tốc độ đô thị hóa, đặt ra câu hỏi khó: liệu các dự án chống ngập hiện nay có đủ nhanh và đủ sâu để cứu các thành phố trước làn sóng thảm hoạ lũ lụt đang lớn dần.
TP.HCM: triều cường kết hợp mưa lớn, giao thông và đời sống bị dồn vào chân tường
Triều cường TP.HCM đang tiến sát ngưỡng nguy hiểm và là ví dụ rõ nhất cho thấy một siêu đô thị có thể bị đánh gục bởi nước chỉ trong vài giờ. Trung tâm Dự báo khí tượng – thủy văn quốc gia và Đài Khí tượng – thủy văn Nam bộ cảnh báo chiều nay mực nước triều tại TP.HCM có thể đạt đỉnh và vượt báo động 3. Khi nước triều lên cao trùng giờ tan tầm, các khu vực trũng thấp, ven sông, kênh rạch bị ngập, kéo theo ùn tắc giao thông trên diện rộng. Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ dự báo đến ngày 10/10, mực nước tại trạm Phú An và Nhà Bè có khả năng đạt 1,63–1,68 m, cao hơn báo động 3 từ 0,03–0,08 m, riêng trạm Thủ Dầu Một có thể cao hơn báo động 3 khoảng 0,13 m. Đây là con số đủ để biến đường phố thành "dòng sông" và khiến mọi giải pháp tình thế như kê ván, dùng bao cát trở nên lạc hậu. Người dân được khuyến cáo phải đề phòng mưa lớn kết hợp triều cường gây ngập vùng trũng thấp, ven sông, kênh rạch và đe dọa giao thông.
Thanh Hóa: 64 điểm ngập lụt và bài toán hạ tầng thoát nước bị bỏ quên
Thanh Hóa là một lát cắt điển hình của ngập lụt đô thị: không còn là sự cố bất thường, mà là chu kỳ mùa mưa gắn với cảnh nhà dân ngập đến phòng khách, phòng ngủ. Theo người dân khu phố Quang Trung, khu đô thị Bỉm Sơn, từ tháng 9 mỗi khi mưa lớn, khu vực này nhanh chóng trở thành vùng trũng giữa lòng thành phố, nước từ các tuyến đường xung quanh tràn vào. Tại khu đô thị Bắc Sơn 1, phường Đông Quang, đợt mưa từ ngày 13 đến 17/9 đã khiến mực nước dâng 40–50 cm, tràn vào phòng khách, phòng ngủ nhiều gia đình. Toàn tỉnh hiện có 64 vị trí thường xuyên ngập khi mưa lớn kéo dài. Đó không chỉ là vài "điểm đen" giao thông, mà là bằng chứng cho sự tụt hậu của hệ thống thoát nước so với tốc độ đô thị hóa và khí hậu cực đoan. Báo cáo ngành xây dựng thừa nhận nguyên nhân chính là hệ thống thoát nước không theo kịp tốc độ đô thị hóa và thời tiết ngày càng cực đoan; nhiều nơi cống thoát nước chưa được kết nối thông suốt giữa khu dân cư cũ và mới, giữa cống nhánh, cống chính và điểm tiêu thoát. Chủ tịch UBND tỉnh đã yêu cầu xử lý dứt điểm 64 điểm thường xuyên ngập trước ngày 30/4/2027 – một mốc thời gian thể hiện quyết tâm, nhưng cũng phơi bày khoảng trễ giữa chính sách và thực tế mà người dân phải "lội nước để sống, ăn và ngủ" mỗi mùa mưa.
Giải pháp chống ngập: từ dự án hạ tầng đến tái định cư và trả lại không gian nước
Điểm chung đáng lo của ngập lụt Đông Nam Á là các thành phố chỉ bắt đầu đầu tư mạnh vào dự án chống ngập sau khi khủng hoảng đã hiện hữu. Tại Thanh Hóa, ngành xây dựng được giao chịu trách nhiệm tổng thể về kết quả xử lý 24 điểm ngập thường xuyên trong thành phố; đồng thời lập đầy đủ danh mục 64 điểm ngập ở các đô thị, xác định nguyên nhân và đề xuất giải pháp trước mắt lẫn lâu dài. Dù đây là bước đi cần thiết, nó phản ánh chiến lược phản ứng chậm, bị động hơn là chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu. Song song, nhiều nơi bắt đầu coi tái định cư và trả lại không gian cho nước là một phần của giải pháp. Quanh khu vực Nhà thờ đổ Hải Lý ở xã Hải Tiến, tỉnh Ninh Bình, hàng loạt nhà hàng, công trình tự phát ven biển đang được tháo dỡ, di dời để trả lại cảnh quan không gian biển. Động thái này, nếu gắn với quy hoạch ven biển có tính đến vùng trữ nước, dòng chảy tự nhiên, sẽ giúp giảm rủi ro thảm hoạ lũ lụt về lâu dài, thay vì tiếp tục "bê tông hóa" mặt nước. Nhưng để hiệu quả, các dự án chống ngập phải đi cùng một triết lý mới: không chỉ dồn nước vào cống, mà tạo chỗ cho nước tồn tại an toàn trong cấu trúc đô thị.
Kết luận: phải coi nước là một yếu tố cấu trúc của đô thị, không phải kẻ thù tạm thời
Nhìn từ TP.HCM, Thanh Hóa đến các đô thị ven biển đang di dời công trình tự phát, có thể thấy ngập lụt Đông Nam Á không còn là câu chuyện mỗi mùa mưa "chịu đựng rồi lại qua", mà là một khủng hoảng cấu trúc đòi hỏi phải viết lại cách các thành phố được thiết kế. Cứ chậm trễ với dự án chống ngập, cứ coi hệ thống cống là giải pháp duy nhất, các đô thị sẽ ngày càng dễ tổn thương trước triều cường, mưa cực đoan, nước biển dâng. Câu hỏi không còn là "làm sao thoát nước càng nhanh càng tốt", mà là "làm sao thiết kế một đô thị sống chung với nước một cách an toàn và minh bạch". Điều đó đòi hỏi chính quyền phải dừng tư duy vá víu, ưu tiên đầu tư vào hạ tầng thoát nước đồng bộ, không gian trữ nước, kế hoạch tái định cư công bằng, và nhất là chia sẻ dữ liệu, lộ trình rõ ràng để người dân không chỉ là nạn nhân được cảnh báo, mà trở thành chủ thể tham gia định hình thành phố chống ngập ngay từ hôm nay.
