Thiếu sách giáo khoa: một sự cố “chưa từng có tiền lệ”
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa hiện nay là tình trạng nhiều học sinh các cấp bước vào năm học mới mà không có đủ sách giáo khoa học sinh theo chương trình GDPT mới, khiến quá trình dạy và học bị xáo trộn, phụ huynh bức xúc, và hệ thống giáo dục bộc lộ những lỗ hổng quản lý từ khâu dự báo nhu cầu, in ấn đến phân phối ở các địa phương. Chiều 21/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét báo cáo công tác dân nguyện tháng 8, trong đó thiếu sách giáo khoa nổi lên như một vấn đề gây bức xúc lớn của cử tri và nhân dân. Đây không còn là một trục trặc nhỏ, mà là một sự cố quản trị công, gắn trực tiếp với quyền học tập của trẻ em và niềm tin của xã hội vào ngành giáo dục.
Quốc hội gọi tên “sự cố lớn chưa từng xảy ra” và lỗi dự báo
Tại phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga cho biết cử tri lo lắng vì thiếu sách giáo khoa ở nhiều cấp học trước và sau ngày khai giảng ở một số địa phương. Nhưng người lên tiếng mạnh mẽ nhất là bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, khi khẳng định đây là “sự cố lớn, chưa từng xảy ra trước đây” đối với sách giáo khoa. Theo giải trình, tính đến ngày 19/9 vẫn còn thiếu khoảng 900.000 cuốn, tương đương 0,25% trong tổng số 240 triệu bản sách giáo khoa, trong khi một báo cáo khác cho biết con số còn trên 776.000 bản, chiếm khoảng 0,31%. Cả Bộ Giáo dục và Đào tạo lẫn lãnh đạo Quốc hội đều chỉ ra lỗi cốt lõi nằm ở công tác dự báo và thống kê nhu cầu, vốn “hoàn toàn thuộc trách nhiệm quản lý” nhưng đã không được làm sớm và làm sát.
Tác động tới phụ huynh, học sinh và những hệ quả ngoài sách
Đằng sau các con số thiếu khoảng 0,25–0,31% sách giáo khoa là hàng trăm nghìn học sinh đến lớp mà không có đủ sách để học, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới. Đó không chỉ là bất tiện, mà là sự vi phạm quyền tiếp cận tri thức cơ bản, trong khi sách giáo khoa là vật thiết yếu, không có thì “không thể học được”. Phụ huynh rơi vào vòng xoáy bức xúc, mệt mỏi, tốn kém, chịu thiệt hại cả về tinh thần lẫn vật chất do phải chạy tìm sách, mua lại với giá cao, thậm chí trở thành nạn nhân của các vụ lừa đảo bán sách giáo khoa trên mạng. Sự thiếu hụt cục bộ còn tạo cơ hội cho hiện tượng gom hàng, nâng giá, trục lợi tại một số địa phương. Trong bối cảnh chương trình GDPT mới đòi hỏi học sinh phải sử dụng bộ sách đầy đủ, việc thiếu một vài cuốn trong cùng bộ đã đủ làm gãy mạch học tập, khiến giáo viên khó tổ chức dạy học đồng bộ.
Yêu cầu cam kết 100% học sinh có đủ sách và vai trò giám sát
Điều đáng chú ý là Quốc hội không dừng lại ở việc ghi nhận nỗ lực khắc phục, mà đòi hỏi một cam kết chính trị rõ ràng. Bà Nguyễn Thanh Hải đề nghị phải có cam kết 100% học sinh có đủ sách giáo khoa, kèm theo sự giám sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội để bảo đảm lời hứa không chìm vào quên lãng. Đây là thông điệp mạnh: sách giáo khoa học sinh không thể bị đối xử như một loại hàng hóa thông thường mà phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường. Ở góc độ hành pháp, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cho biết trong buổi sáng 21/9, Thủ tướng và Phó Thủ tướng đã họp với Bộ Giáo dục và Đào tạo, yêu cầu xử lý dứt điểm tình trạng thiếu sách giáo khoa trước ngày 25/9 và báo cáo kết quả. Một câu nói dễ trích dẫn là: “Tính đến ngày 19/9, số lượng sách giáo khoa còn thiếu khoảng 900.000 cuốn, chiếm 0,25% trong tổng số 240 triệu bản”. Câu còn lại là: “Trực tiếp Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo rất quyết liệt… phải giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu sách giáo khoa… trước 25/9”.
Nhìn từ khủng hoảng thiếu sách đến trách nhiệm với chương trình GDPT mới
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa lần này không chỉ là một “tai nạn kỹ thuật” trong khâu in ấn, mà là phép thử năng lực quản trị chương trình GDPT mới. Khi Chính phủ buộc phải chỉ đạo rà soát, điều chỉnh chương trình giáo dục phổ thông và tiếp tục hoàn thiện bộ sách sử dụng thống nhất toàn quốc, điều đó cho thấy thiết kế chính sách không thể tách rời thực tế triển khai trên lớp học. Sai số dự báo nhu cầu, sự chậm trễ của một số địa phương khi chuẩn bị miễn sách cho học sinh, hay sự thiếu chủ động của phụ huynh đều là triệu chứng của một hệ thống phối hợp lỏng lẻo. Nếu không xem sách giáo khoa là dịch vụ công thiết yếu, đặt dưới kỷ luật dự báo và phân phối chặt chẽ, những khủng hoảng tương tự sẽ còn lặp lại, tiếp tục đẩy phụ huynh vào vòng xoáy tốn kém và làm xói mòn niềm tin vào cải cách giáo dục. Kết luận phù hợp nhất lúc này là: cam kết 100% học sinh có đủ sách phải trở thành chuẩn mực bắt buộc, chứ không chỉ là lời hứa sau một sự cố chưa từng có.
