Thiếu sách giáo khoa: khi năm học mới bắt đầu bằng cuộc săn sách
Thiếu sách giáo khoa là tình trạng hệ thống cung ứng sách giáo dục không đáp ứng đúng thời điểm, đúng nhu cầu và đúng loại sách, khiến phụ huynh và học sinh phải tự xoay sở mua sắm trong hoang mang, thậm chí chấp nhận giá sách cao và rủi ro mua nhầm bộ sách trước thềm khai giảng năm học.Đã qua một ngày so với hạn 30/8 mà cơ quan quản lý yêu cầu phải bảo đảm đủ sách giáo khoa cho năm học 2026-2027, phụ huynh ở Hà Nội, TP.HCM và nhiều địa phương vẫn phải xếp hàng dài để mua sách cho con. Sáng 29/8, tại trụ sở nhà xuất bản lớn ở TP.HCM vẫn đông phụ huynh chờ tới lượt, có người đến lần thứ năm mà vẫn thiếu Toán, Tiếng Việt hay các môn Lịch sử – Địa lý, Công nghệ. Không khí tựu trường sôi nổi bị che phủ bởi tâm trạng sốt ruột, vì một cuốn sách lẽ ra phải là điều hiển nhiên lại trở thành món hàng khan hiếm.
Giá sách cao trên mạng: phụ huynh trả phí cho sự hỗn loạn
Khi hệ thống cung ứng sách giáo dục tại trường học và nhà sách bị nghẽn, phụ huynh bị đẩy sang kênh trực tuyến với giá sách cao bất thường. Nhiều người phải đi qua nhiều nhà sách mà vẫn không đủ bộ, cuối cùng buộc phải đặt sách trên mạng với giá cao gấp nhiều lần giá niêm yết. Nỗi lo "mua cũng sợ sai, không mua lại sợ con không có sách" được nuôi dưỡng bởi thông tin thiếu nhất quán: chưa rõ bộ sách nào sẽ dùng, những cuốn cũ nào có thể tái sử dụng. Hệ quả là mỗi gia đình biến thành người tiêu dùng bị động trong một thị trường mù mờ. Giá sách cao không còn là chuyện đắt – rẻ thuần túy, mà là biểu hiện của một hệ thống phân phối để khoảng trống cho tình trạng đầu cơ, trục lợi trên sự sốt ruột của cha mẹ học sinh.
Cung ứng sách giáo khoa: “đủ trên giấy, thiếu trên tay”
Trên báo cáo, thiếu sách giáo khoa dường như không tồn tại. Nhà xuất bản khẳng định đã in đủ và cung cấp cho các đơn đặt hàng gửi trước ngày 30/7, thậm chí thông báo đến ngày 15/8 đã hoàn thành cung ứng hơn 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, vượt nhu cầu đặt hàng của các trường và địa phương. Thế nhưng đến ngày 29/8, phụ huynh vẫn phải xếp hàng, học sinh vẫn thiếu từng cuốn sách. Điều này cho thấy điểm nghẽn không nằm ở số lượng in ra, mà ở khâu phân bổ, dự báo nhu cầu và phối hợp giữa các cấp. Sở giáo dục địa phương thay đổi kế hoạch, tạm dừng rồi lại cho đặt sách, khiến trường học chậm trễ trong việc đăng ký; khi quyết định miễn phí sách được ban hành muộn, các trường phải đặt dồn dập, đẩy cả chuỗi cung ứng vào thế chạy nước rút.
Chính sách thay đổi liên tục: phụ huynh bị kẹt giữa nhiều bộ sách
Đằng sau cảnh xếp hàng mua sách là chuỗi quyết định chính sách thiếu ổn định. Cơ quan quản lý liên tục triển khai chủ trương cải cách sách giáo khoa, khuyến khích tái sử dụng sách cũ nhưng lại không nói rõ bộ sách, phiên bản, môn học nào có thể dùng tiếp, trường nào áp dụng. Trong khi đó, năm học mới dùng bộ sách khác với năm trước, khiến phụ huynh đặt câu hỏi: "Hai bộ sách hai năm học theo hai hướng khác nhau mà bảo tái dùng sách cũ thì con tôi học như nào". Các sở giáo dục có nơi yêu cầu tạm dừng đặt sách để chờ chính sách miễn phí, sau đó nhiều tuần mới tiếp tục khảo sát nhu cầu, rồi lại đến sát ngày khai giảng mới ban hành kế hoạch cụ thể. Khi mỗi mắt xích chỉ lo phần việc của mình, không ai chịu trách nhiệm cho kết quả cuối cùng: học sinh bước vào khai giảng năm học với bộ sách dang dở.
Cần một hệ thống phân phối có trách nhiệm để giảm áp lực tài chính
Vấn đề cốt lõi không còn là câu hỏi "có đủ sách hay không", mà là hệ thống phân phối sách giáo khoa hiện nay quá lỏng lẻo, thiếu khả năng dự báo, thiếu minh bạch thông tin và thiếu cơ chế chịu trách nhiệm đến cùng. Khi phụ huynh phải săn sách vào phút chót, giá sách cao trở thành cái giá phải trả cho những quyết định muộn và sự phối hợp rời rạc. Một nền giáo dục nói nhiều về giảm áp lực cho học sinh không thể bắt đầu năm học bằng việc buộc cha mẹ chạy khắp nơi tìm từng cuốn sách. Nếu không cải thiện chuỗi cung ứng – từ trung ương đến trường học – không chuẩn hóa lịch đặt sách, không công khai rõ loại sách được dùng, mọi giải pháp tình thế chỉ chữa cháy. Điều phụ huynh cần là một hệ thống cung ứng sách giáo dục đáng tin, để chuyện mua sách trước khai giảng trở lại đúng vị trí: một việc bình thường, không phải cuộc chạy đua may rủi.
