Dự án chậm tiến độ: Từ triệu chứng đến vấn đề quản trị hạ tầng
Dự án chậm tiến độ là những công trình đầu tư, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng các tỉnh, không hoàn thành các mốc chuẩn bị, khởi công và thi công theo thời hạn đã được chấp thuận, thường do vướng mắc về quy hoạch, giải phóng mặt bằng, thủ tục, nguồn vốn dự án hoặc năng lực chủ đầu tư; tình trạng này làm lãng phí đất đai, nguồn lực xã hội và kéo chậm tốc độ phát triển kinh tế – xã hội địa phương. Nhìn vào Gia Lai, Quảng Ngãi, Quảng Trị hiện nay, có thể thấy đây không còn là hiện tượng cá biệt, mà là một điểm yếu mang tính hệ thống trong quản trị đầu tư công và ngoài ngân sách. Các tỉnh đang buộc phải thay đổi tư duy, chuyển từ “thu hút bằng mọi giá” sang “kiểm soát thực chất”, đặt trách nhiệm người đứng đầu và kỷ luật tiến độ lên hàng đầu nếu muốn thoát khỏi vòng luẩn quẩn dự án trì hoãn.
Gia Lai: 52 dự án chưa khởi công và bài toán trách nhiệm người đứng đầu
Gia Lai đang quản lý 52 dự án chưa khởi công tại 34 xã, phường, trong đó 31 dự án ở 22 xã, phường đã quá thời điểm phải khởi công. Con số này không chỉ cho thấy nút thắt hạ tầng các tỉnh, mà còn phơi bày sự lúng túng trong tổ chức thực hiện. Các vướng mắc tập trung ở quy hoạch chi tiết, bồi thường, giải phóng mặt bằng, giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất và các thủ tục môi trường, xây dựng, phòng cháy chữa cháy, hạ tầng kỹ thuật. Điều đáng nói là một phần nguyên nhân đến từ việc phối hợp giữa các cơ quan chưa quyết liệt, hồ sơ xử lý chậm, nhà đầu tư thiếu năng lực hoặc không thực hiện đúng cam kết. Theo kết luận của tỉnh, “kết quả tháo gỡ khó khăn, xử lý thủ tục và tiến độ thực hiện dự án được xác định là chỉ tiêu cụ thể để đánh giá KPI hằng tháng, hằng quý đối với cơ quan, đơn vị, địa phương và người đứng đầu”. Đây là bước ngoặt: tiến độ không còn là chuyện chung chung, mà gắn trực tiếp với vị trí, uy tín và tương lai của lãnh đạo từng đơn vị.
Cách làm của Gia Lai mang tính “quy trách nhiệm đến tận cùng”: giám đốc sở, thủ trưởng cơ quan, chủ tịch UBND xã, phường phải chịu trách nhiệm trực tiếp về tiến độ các dự án thuộc phạm vi quản lý, không được đùn đẩy đối với vấn đề đã rõ. Bí thư và chủ tịch cấp xã có dự án chưa khởi công phải kiểm tra hiện trường hằng tuần, làm việc với nhà đầu tư, tập trung vào bồi thường, giải phóng mặt bằng, xác nhận nguồn gốc đất. Tỉnh còn yêu cầu kiểm soát tính thực chất của khởi công: nếu khởi công hình thức rồi bỏ đó, sẽ bị điều chỉnh kết quả theo dõi và xử lý trách nhiệm. Nói cách khác, Gia Lai đang chuyển từ mô hình quản lý giấy tờ sang quản lý bằng kết quả trên thực địa – một thái độ cần thiết nếu muốn biến đăng ký đầu tư thành công trình hữu hình, thay vì bãi đất trống đầy cỏ dại.
Quảng Ngãi: Rà soát 181 dự án chuyển tiếp, đặt nền cho quản lý nguồn vốn và tái định cư
Khác với Gia Lai, điểm nghẽn ở Quảng Ngãi bộc lộ rõ ở khâu phân bổ nguồn vốn dự án và quản lý dự án chuyển tiếp. Ngày 21/9, Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Đức Tâm chủ trì cuộc họp về kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026–2030 và phương án giao kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026. Tại đây, ông yêu cầu rà soát kỹ 181 dự án chuyển tiếp, đặc biệt là 59 dự án cấp tỉnh, nhằm bảo đảm hiệu quả đầu tư. Tình trạng kéo dài thời gian thực hiện khiến tổng mức đầu tư có nguy cơ bị đội lên, tạo áp lực lên ngân sách và làm chậm hoàn thiện hạ tầng các tỉnh. Điểm tích cực là tỉnh đã nhận ra gốc rễ: nếu không có chiến lược vốn rõ ràng cho các dự án tái định cư, công tác giải phóng mặt bằng sẽ luôn ách tắc, kéo theo chậm tiến độ hàng loạt công trình giao thông, thủy lợi, đô thị.
Quảng Ngãi đang lựa chọn cách tiếp cận khá quyết đoán: yêu cầu Sở Tài chính khẩn trương tham mưu bố trí đầy đủ vốn chuẩn bị đầu tư, rà soát và phân bổ hết nguồn vốn còn lại cho nhiệm vụ này, đồng thời cân đối tăng vốn phù hợp số lượng dự án. Đối với các dự án tái định cư, tỉnh buộc phải “tính toán đầy đủ nhu cầu vốn, bởi đây là điều kiện quan trọng để thực hiện giải phóng mặt bằng và bảo đảm tiến độ triển khai các dự án”. Song song, tỉnh thống nhất ưu tiên vốn cho trả nợ gốc, quyết toán dự án hoàn thành, vốn đối ứng ODA và các công trình quốc phòng, an ninh, hạ tầng thiết yếu, cùng những dự án vướng mắc kéo dài. Cách sắp xếp lại thứ tự ưu tiên này mang tính lựa chọn chính trị rõ ràng: thay vì dàn hàng ngang, Quảng Ngãi chấp nhận tập trung nguồn lực vào những “nút hạ tầng” có sức lan tỏa lớn, vừa giải tỏa dự án chậm tiến độ, vừa tránh tạo thêm các công trình “đầu voi đuôi chuột”.
Quảng Trị: Chống tham nhũng như một đòn bẩy xử lý dự án kéo dài
Tại Quảng Trị, câu chuyện dự án chậm tiến độ gắn chặt với vấn đề giám sát sau cấp phép và phòng chống tham nhũng. Theo Thông báo kết luận số 04 ngày 11/8 của Ban Chỉ đạo phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực tỉnh, Ban Quản lý Khu kinh tế (KKT) đã xử lý được 31 trong 60 dự án chậm tiến độ trong các khu kinh tế, khu công nghiệp giai đoạn 1/7/2025–31/3/2026. Tuy vậy, kết luận cũng chỉ ra các hạn chế kéo dài: chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm cơ quan đăng ký đầu tư, việc theo dõi, đôn đốc báo cáo và cam kết đầu tư không thường xuyên, việc xử lý vi phạm chủ yếu dừng ở văn bản nhắc nhở. Nhiều dự án đã hết thời hạn thực hiện hoặc điều chỉnh tiến độ nhưng chậm được tham mưu xử lý dứt điểm, hiệu quả sử dụng đất thấp, tỷ lệ lấp đầy khu công nghiệp mới không đạt kỳ vọng. Đây không đơn thuần là sự chậm chạp hành chính, mà là biểu hiện của một cơ chế giám sát lỏng lẻo, tạo “vùng trũng” cho lãng phí đất đai và nguồn lực.
Điểm đáng chú ý là Ban Chỉ đạo đã biến kết luận giám sát thành tiêu chí đánh giá trách nhiệm người đứng đầu: việc chậm phát hiện, chậm xử lý dự án sử dụng đất kém hiệu quả được coi là thước đo mức độ hoàn thành nhiệm vụ của đơn vị quản lý và lãnh đạo. Trọng tâm trước mắt là xử lý dứt điểm 12 dự án chậm tiến độ theo từng nhóm giải pháp cụ thể, trong đó có phương án kiên quyết thu hồi đất và thanh lý tài sản với các dự án vi phạm nghiêm trọng, tổ chức kiểm kê tài sản để chấm dứt dự án kính cường lực. UBND tỉnh cũng yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường rút kinh nghiệm phối hợp, chủ trì xây dựng cơ chế kiểm tra định kỳ các dự án sử dụng đất và tháo gỡ vướng mắc về đất đai, quy hoạch. Nhờ đặt câu chuyện dự án chậm tiến độ trong khuôn khổ chống tham nhũng, Quảng Trị đang cho thấy một hướng đi: không chỉ xử lý thủ tục, mà xử lý cả trách nhiệm và lợi ích gắn với mỗi mảnh đất bị bỏ hoang.
Từ rà soát toàn diện đến kiểm soát thực chất: Cần gì để hạ tầng không chậm mãi?
Dù mỗi tỉnh có cách tiếp cận khác nhau, Gia Lai, Quảng Ngãi, Quảng Trị đều đang hội tụ ở hai trục giải pháp: rà soát toàn diện và kiểm soát thực chất. Gia Lai yêu cầu từng dự án phải được rà soát cụ thể, xác định rõ vướng mắc, nguyên nhân, cơ quan xử lý, thời hạn hoàn thành và mốc khởi công, không báo cáo chung chung. Quảng Ngãi yêu cầu các sở, ngành tiếp tục rà soát, hoàn thiện phương án phân bổ vốn, sát yêu cầu thực tiễn và phát huy hiệu quả nguồn lực. Quảng Trị giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì cơ chế phối hợp kiểm tra định kỳ các dự án sử dụng đất, tích cực tháo gỡ vướng mắc về đất đai, quy hoạch. Những động thái này cho thấy các địa phương đã nhận ra rằng, hạ tầng các tỉnh không thể phát triển nhanh nếu còn tồn tại tư duy “du di tiến độ”, coi vướng mắc giải phóng mặt bằng hay hồ sơ đất đai là chuyện có thể kéo dài vô hạn.
Tuy nhiên, để các biện pháp hiện nay không trở thành phong trào ngắn hạn, cần ba điều kiện đi kèm. Thứ nhất, cơ chế KPI và đánh giá trách nhiệm người đứng đầu phải gắn với hệ quả rõ ràng về bổ nhiệm, khen thưởng, kỷ luật – nếu không, nó sẽ chỉ là một bảng điểm tham khảo. Thứ hai, chiến lược nguồn vốn dự án, đặc biệt cho tái định cư và chuẩn bị đầu tư, phải được công khai và ổn định để tránh tình trạng “đứt gánh giữa đường” như Quảng Ngãi từng cảnh báo. Thứ ba, người dân và doanh nghiệp cần thấy sự nhất quán: dự án thiếu năng lực sẽ bị xử lý, dự án chậm do vướng mắc khách quan sẽ được tháo gỡ, không còn những bãi đất bị giữ chỗ vô thời hạn. Khi trách nhiệm được gắn với tiến độ, khi vốn và mặt bằng được chuẩn bị nghiêm túc, bài toán dự án chậm tiến độ sẽ không thể giải quyết trong một sớm một chiều, nhưng ít nhất sẽ không còn là “chuyện thường ngày ở huyện”.
