Một bước ngoặt trong tư duy: hạ tầng gắn chặt với trách nhiệm
Khung trách nhiệm hạ tầng mới của Việt Nam là cách tiếp cận coi mọi dự án hạ tầng – từ giao thông, năng lượng đến hạ tầng số – không chỉ là công trình xây dựng mà là tài sản quốc gia phải được quản trị chặt chẽ, gắn với trách nhiệm cá nhân, hiệu quả khai thác, năng lực kết nối và sức cạnh tranh tổng thể của nền kinh tế. Sáng 6/8, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ về xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ nhằm đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Tại đây, ông nhấn mạnh hạ tầng là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, hiệu quả đầu tư phải đo bằng lợi ích thực tế mang lại cho người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế, chứ không chỉ bằng số liệu giải ngân. Động thái này cho thấy lãnh đạo đang gửi một thông điệp rõ ràng: thời của dự án chậm tiến độ, đội vốn xây dựng nhưng "hòa cả làng" đã đến hồi kết.
Từ giải ngân sang hiệu quả thật: thay đổi thước đo thành công dự án
Điểm đáng chú ý nhất trong thông điệp của Tổng Bí thư là sự bác bỏ tư duy coi tỷ lệ giải ngân là thước đo duy nhất cho thành công của dự án hạ tầng. Khi ông khẳng định "hiệu quả không chỉ là tỷ lệ giải ngân mà là tiến độ, chất lượng, khả năng kết nối và hiệu quả khai thác các công trình, dự án hạ tầng trọng điểm", đó là lời phê bình trực diện vào tình trạng chạy theo số liệu kế hoạch nhưng bỏ quên lợi ích người dân. Một tuyến đường cao tốc hoàn thành chậm 3 năm, đội vốn xây dựng gấp đôi, kết nối yếu và khai thác kém thì không thể coi là thành công chỉ vì đã giải ngân đủ kế hoạch. Cách nhìn mới buộc bộ, ngành, địa phương phải chịu trách nhiệm về dự án chậm tiến độ, đội vốn, khai thác kém hiệu quả, bởi mỗi lỗi quản lý đều đánh đổi bằng thời gian đi lại của người dân, chi phí logistics của doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Hạ tầng như đòn bẩy cạnh tranh: không còn là chuyện "chỉ phục vụ sản xuất"
Trong nhiều năm, tư duy phổ biến coi hạ tầng chủ yếu là công cụ phục vụ sản xuất: xây đường để vận chuyển hàng hóa, kéo điện đến khu công nghiệp, mở cảng để xuất khẩu. Tại cuộc làm việc ngày 6/8, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh hạ tầng là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, đồng thời yêu cầu quy hoạch phải thống nhất với chiến lược phát triển đất nước, tổ chức không gian kinh tế và bảo đảm liên kết ngành, vùng. Điều này đẩy hạ tầng lên thành cấu phần của chiến lược cạnh tranh tổng thể: đường bộ phải kết nối logistics, đường thủy và đường sắt; hạ tầng số phải gắn với dữ liệu, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nếu hạ tầng chỉ chăm chăm phục vụ một khu sản xuất mà không mở không gian phát triển, không gắn đô thị với nông thôn, nội địa với quốc tế, thì đó là hạ tầng lỗi thời. Cách tiếp cận mới đòi hỏi mỗi quyết định đầu tư phải trả lời câu hỏi: công trình này nâng được năng lực cạnh tranh chung đến đâu.
Cải cách quản lý dự án: trách nhiệm từ khâu quy hoạch đến khai thác
Thông điệp siết trách nhiệm sẽ vô nghĩa nếu không đi kèm cải cách quản lý dự án. Tổng Bí thư yêu cầu đổi mới căn bản quản lý đầu tư và quản trị tài sản kết cấu hạ tầng, đề cao trách nhiệm người đứng đầu, đồng thời nâng cao chất lượng quản trị trong toàn bộ vòng đời công trình. Dự án chỉ được quyết định đầu tư khi đáp ứng đầy đủ điều kiện về quy hoạch, đất đai, mặt bằng, vốn, vật liệu, công nghệ, nhân lực và hạ tầng kết nối. Nói cách khác, không còn chỗ cho các dự án được phê duyệt vội vàng rồi "chạy theo" giải phóng mặt bằng, đổi thiết kế, điều chỉnh tổng mức đầu tư. Việc làm rõ trách nhiệm với từng dự án chậm tiến độ, đội vốn hoặc khai thác kém hiệu quả là cú ép buộc các chủ đầu tư, ban quản lý, nhà thầu phải coi kỷ luật đầu tư là ranh giới đỏ. Kèm theo đó là yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về quy hoạch, dự án và tài sản hạ tầng; tăng ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong đầu tư, quản lý, vận hành – những công cụ sẽ khiến sai sót và lãng phí khó có thể bị che giấu.
Đổi mới tư duy quy hoạch trên 5 phương diện và mục tiêu 2045
Tư duy quy hoạch hạ tầng mới được Tổng Bí thư định hình trên ít nhất 5 phương diện: thống nhất với chiến lược phát triển và không gian kinh tế; tầm nhìn dài hạn có khả năng thích ứng với biến động công nghệ, thị trường, dân số, khí hậu; đồng bộ giữa hạ tầng kinh tế, xã hội, hạ tầng số, dữ liệu, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; liên thông giữa các loại hình vận tải với năng lượng, logistics, đô thị và các lĩnh vực hạ tầng khác; và cơ chế tài chính vùng gắn góp vốn với trách nhiệm và lợi ích các địa phương. Tất cả đều hướng tới mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam có hệ thống hạ tầng đồng bộ, thông minh, xanh, an toàn, khả năng chống chịu cao, kết nối thông suốt lãnh thổ, nền kinh tế với thị trường thế giới và mọi người dân với dịch vụ thiết yếu. Nếu khung trách nhiệm mới được thực thi nghiêm túc, mỗi dự án hạ tầng hôm nay sẽ không còn là "công trình của nhiệm kỳ" mà trở thành mắt xích có trách nhiệm trong bức tranh phát triển vài thập niên tới.
