Thông điệp cốt lõi: trách nhiệm cá nhân là điểm tựa cho cải cách hạ tầng
Yêu cầu xác định rõ trách nhiệm khi dự án hạ tầng chậm tiến độ, đội vốn hoặc hiệu quả dự án thấp là thông điệp chính trị nhằm chấm dứt tình trạng "không ai chịu trách nhiệm" trong các công trình đầu tư công, hướng tới một hệ thống hạ tầng được quy hoạch bài bản, triển khai đúng tiến độ và phục vụ thiết thực cho người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế. Trong buổi làm việc sáng 6/8 tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì thảo luận với Đảng ủy Chính phủ về triển khai Nghị quyết 13 và Kết luận 72 về xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ. Đây không phải một cuộc họp kỹ thuật đơn thuần, mà là sự điều chỉnh tư duy: hạ tầng được khẳng định là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, hiệu quả đầu tư phải được đo bằng lợi ích thực tế mang lại cho người dân và doanh nghiệp.
Vì sao dự án hạ tầng chậm tiến độ và đội vốn trở thành "điểm nóng" trách nhiệm
Điểm nhấn mạnh nhất trong phát biểu kết luận của Tổng Bí thư là mệnh đề: phải làm rõ trách nhiệm đối với các dự án hạ tầng chậm tiến độ, điều chỉnh nhiều lần, đội vốn công trình hoặc khai thác kém hiệu quả. Thông điệp này đánh thẳng vào những căn bệnh kéo dài của đầu tư công: quy hoạch lỏng lẻo, chuẩn bị dự án sơ sài, phân bổ nguồn lực dàn trải, và trách nhiệm dự án xây dựng không gắn chặt với người đứng đầu. Khi một công trình đội vốn nhưng hiệu quả dự án thấp, chi phí cơ hội không chỉ nằm ở ngân sách thất thoát mà còn ở những năm tháng người dân phải chịu cảnh tắc nghẽn giao thông, doanh nghiệp mất cơ hội kết nối thị trường. Việc xác định rõ trách nhiệm cá nhân trong từng khâu – từ phê duyệt chủ trương đến tổ chức thi công và khai thác – là bố trí lại cấu trúc quyền lực: quyền phải đi đôi với trách nhiệm, và trách nhiệm phải gắn với chế tài.
Cải cách quy hoạch hạ tầng: từ tầm nhìn dài hạn đến quản trị vòng đời dự án
Muốn xử lý dự án hạ tầng chậm tiến độ, không thể chỉ siết kỷ luật ở khâu cuối cùng; gốc rễ nằm ở cải cách quy hoạch hạ tầng và quản trị ngay từ đầu. Tổng Bí thư yêu cầu đổi mới công tác quy hoạch, bảo đảm hạ tầng được thiết kế thống nhất với chiến lược phát triển đất nước, tổ chức không gian kinh tế, có tầm nhìn dài hạn, liên kết ngành, vùng và thích ứng với biến động công nghệ, thị trường, dân số và khí hậu. Quan điểm này chuyển trọng tâm từ “xây cho có” sang “xây để phục vụ và kết nối”. Dự án chỉ được quyết định đầu tư khi đáp ứng đầy đủ điều kiện về quy hoạch, đất đai, mặt bằng, vốn, vật liệu, công nghệ, nhân lực và hạ tầng kết nối liên quan. Nếu thực thi nghiêm, chuẩn mực mới này sẽ loại bỏ thói quen phê duyệt vội vã, đẩy rủi ro về tiến độ và đội vốn công trình sang giai đoạn sau, đồng thời nâng chuẩn trách nhiệm dự án xây dựng ngay ở bước chuẩn bị.
Ưu tiên chiến lược: hạ tầng đồng bộ, thông minh và gắn kết người dân đến 2045
Điều đáng chú ý là yêu cầu trách nhiệm không đứng một mình, mà gắn với tầm nhìn đến năm 2045: Việt Nam phải có hệ thống hạ tầng đồng bộ, thông minh, xanh, an toàn, khả năng chống chịu cao, kết nối thông suốt lãnh thổ và thị trường thế giới. Nâng cao hiệu quả, giảm tình trạng dự án hạ tầng chậm tiến độ, đội vốn công trình là điều kiện để hiện thực hóa tầm nhìn này. Tổng Bí thư yêu cầu tập trung nguồn lực vào các hệ thống hạ tầng chiến lược, hoàn thiện hành lang giao thông, logistics, phát triển vận tải thủy, đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị gắn với chuyển giao công nghệ và phát triển công nghiệp trong nước. Đồng thời, ông nhấn mạnh đầu tư công phải đóng vai trò dẫn dắt, còn vốn tư nhân được thu hút qua cơ chế đối tác công tư, phân chia hợp lý lợi ích và rủi ro, phát triển thị trường vốn trung và dài hạn. Sự ưu tiên chiến lược này đặt yêu cầu trách nhiệm trong một khung tổng thể: không phải siết để ngăn chi tiêu, mà siết để chi đúng, chi trúng và chi hiệu quả.
Từ khẩu hiệu đến hành động: dữ liệu, công nghệ số và chế tài cho người đứng đầu
Điểm tích cực của lần nhấn mạnh trách nhiệm này là nó đi kèm với những công cụ cụ thể để giám sát. Tổng Bí thư yêu cầu khẩn trương xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về quy hoạch, dự án và tài sản kết cấu hạ tầng, đồng thời tăng ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong đầu tư, quản lý, vận hành tài sản hạ tầng quốc gia. Khi dữ liệu đầy đủ và minh bạch, không còn chỗ cho việc che giấu tiến độ, che giấu điều chỉnh, che giấu hiệu quả dự án thấp. Quan điểm “hiệu quả không chỉ là tỷ lệ giải ngân mà là tiến độ, chất lượng, khả năng kết nối và hiệu quả khai thác công trình hạ tầng trọng điểm” trở thành một câu chuẩn có thể dễ dàng được trích dẫn và kiểm chứng trong thực tế. Tuy nhiên, dữ liệu và công nghệ chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ sẽ là việc siết chặt trách nhiệm của người đứng đầu, gắn kết quả dự án với đánh giá cán bộ. Nếu không có chế tài rõ ràng, yêu cầu làm rõ trách nhiệm rất dễ bị đẩy thành khẩu hiệu. Kết luận hôm 6/8 vì vậy mở ra một cơ hội: biến cải cách quy hoạch hạ tầng và quản trị dự án thành thước đo mới cho năng lực lãnh đạo, với người dân là người hưởng lợi trực tiếp.
