Nghị quyết 27: Lần đầu đặt phát triển vùng ở tâm chiến lược quốc gia
Nghị quyết 27 Bộ Chính trị là văn kiện định hướng việc tổ chức lại không gian phát triển quốc gia, phát triển 6 vùng kinh tế – xã hội và các vùng động lực, nhằm tái cấu trúc tăng trưởng trên cơ sở liên kết vùng, hành lang kinh tế và hạ tầng chiến lược, thay cho mô hình phát triển dàn trải theo địa giới hành chính truyền thống.
Điểm đáng chú ý là Nghị quyết 27-NQ/TW được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ký ban hành, thể hiện đây là một quyết sách cấp cao về tổ chức không gian phát triển quốc gia trong giai đoạn mới. Sau hơn 3 năm triển khai các nghị quyết trước đây về phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh cho 6 vùng kinh tế – xã hội, nhận thức về vai trò của phát triển vùng đã tăng nhưng kết quả chưa đạt kỳ vọng: quy hoạch chồng lấn, kết cấu hạ tầng còn là “điểm nghẽn”, hành lang kinh tế phát triển chậm, các cực tăng trưởng chưa phát huy vai trò hạt nhân, và liên kết vùng vẫn yếu. Nghị quyết 27 vì thế là bước điều chỉnh mang tính hệ thống, không phải một bản vá kỹ thuật.
Về mục tiêu, Nghị quyết đặt tham vọng tái cấu trúc, quản lý và khai thác hiệu quả không gian phát triển vùng đồng bộ với không gian phát triển quốc gia, phát huy vai trò đi đầu của các vùng động lực, hành lang kinh tế, cực tăng trưởng; đồng thời đáp ứng các yêu cầu an ninh năng lượng, an ninh lương thực, an ninh nguồn nước, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân và giữ vững quốc phòng, an ninh. Tầm nhìn xa hơn hướng tới một cấu trúc vùng phát triển trên nền kinh tế số, kinh tế xanh, có hạ tầng thông minh, chống chịu cao và người dân được hưởng dịch vụ xã hội chất lượng cao.
Không gian phát triển quốc gia: Từ địa giới hành chính đến logic kinh tế
Cốt lõi của Nghị quyết 27 là chuyển trọng tâm từ “quản lý theo địa giới” sang “phát triển theo chức năng và lợi thế”. Văn kiện khẳng định phát triển vùng là phương thức tổ chức tăng trưởng quốc gia, là cách tổ chức lại không gian phát triển, phân bổ nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh mới. Nói cách khác, không gian phát triển quốc gia sẽ không còn bị khóa trong ranh giới hành chính mà phải được thiết kế theo dòng chảy hạ tầng, chuỗi giá trị và thị trường.
Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển quốc gia thống nhất trên cơ sở xác định rõ vai trò, vị trí, chức năng, lợi thế, bản sắc và sứ mệnh của từng vùng. Đây là cách tiếp cận khác hẳn tư duy cục bộ, phát triển dàn trải, trùng lặp giữa các địa phương – vốn khiến các địa phương chạy đua cảng biển, sân bay, khu công nghiệp mà thiếu phân vai. Nghị quyết coi xây dựng cơ chế liên kết, điều phối vùng “thật sự mạnh, thực chất, hiệu quả” là khâu đột phá, đảm bảo quy hoạch, đầu tư, hạ tầng và dữ liệu được đồng bộ, liên thông.
Ở tầm dài hạn đến năm 2045, các vùng được kỳ vọng vận hành trên nền tảng kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế tuần hoàn; hạ tầng đồng bộ, thông minh, xanh, an toàn và có sức chống chịu cao; liên kết chặt chẽ giữa các địa phương trong vùng và giữa các vùng; quản trị xã hội dựa trên xã hội số hoàn chỉnh, với môi trường sinh thái bền vững và quốc phòng, an ninh hiện đại. Đây không chỉ là bài toán kinh tế mà còn là “bài toán kiến trúc” lại cả không gian phát triển quốc gia.
Phát triển 6 vùng động lực và hành lang kinh tế Việt Nam: Bản đồ ưu tiên mới
Điểm then chốt của Nghị quyết 27 Bộ Chính trị là xác định rõ vai trò của các vùng động lực và hành lang kinh tế Việt Nam trong tổ chức không gian phát triển quốc gia. Phụ lục kèm theo nghị quyết nêu rõ định hướng phát triển các hành lang kinh tế, các vùng động lực, ngành, lĩnh vực, hệ thống đô thị và các công trình, dự án giao thông trọng điểm. Quan điểm là lựa chọn một số địa phương có điều kiện thuận lợi nhất tại mỗi vùng để hình thành vùng động lực quốc gia, trở thành hạt nhân, đầu tàu tăng trưởng, sau đó mở rộng phạm vi khi đủ điều kiện.
Về hành lang kinh tế, Phụ lục ưu tiên ba trục lớn: hành lang kinh tế Bắc – Nam trên cơ sở trục giao thông Bắc – Nam phía Đông; hành lang Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh; và hành lang Mộc Bài (Tây Ninh) – TP.HCM – Biên Hòa (Đồng Nai) – Vũng Tàu. Đây là những trục vừa mang tính nội địa, vừa mở ra kết nối quốc tế, kết dính các vùng động lực, đô thị lớn, trung tâm kinh tế. Việc “hình thành và phát triển các hành lang kinh tế, kết nối hiệu quả các vùng động lực, cực tăng trưởng quốc gia” được Nghị quyết coi là chìa khóa tối ưu hóa không gian phát triển, tạo nên các trục giao thông và không gian kinh tế xuyên suốt.
Một ví dụ cụ thể là vùng Trung du và miền núi phía Bắc, nơi Bộ Chính trị định hướng phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo, năng lượng, ưu tiên cơ khí, điện tử, công nghệ số; kết hợp dịch vụ logistics gắn với cửa khẩu và đường sắt quốc tế. Đồng thời, khu vực này sẽ phát triển nông nghiệp công nghệ cao, hữu cơ và “vành đai công nghiệp Thái Nguyên – Phú Thọ”, từng bước hình thành vùng động lực công nghiệp – đô thị – dịch vụ mới. Cách tiếp cận này cho thấy sự phân tầng rõ ràng: mỗi vùng động lực có cấu trúc kinh tế riêng nhưng đều phải đảm nhận vai trò lan tỏa cho cả vùng và gắn kết với mạng lưới hành lang kinh tế quốc gia.
Dự án giao thông chiến lược: Mạch máu cho liên kết vùng và tăng trưởng
Không có hạ tầng giao thông, mọi ý tưởng về không gian phát triển quốc gia chỉ nằm trên giấy. Nghị quyết 27 giải bài toán này bằng một danh mục các dự án giao thông chiến lược liên vùng, gắn với hành lang kinh tế và vùng động lực. Phụ lục đi kèm nêu rõ yêu cầu đầu tư và đưa vào khai thác một loạt tuyến cao tốc ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc như Hà Nội – Phú Thọ – Sơn La – Điện Biên, Thái Nguyên – Cao Bằng, Đồng Đăng (Lạng Sơn) – Trà Lĩnh (Cao Bằng), Bảo Hà (Lào Cai) – Lai Châu và đường Vành đai 5 vùng.
Với các vùng khác, Bộ Chính trị định hướng mở rộng, hoàn thiện cao tốc Bắc – Nam phía Đông theo quy hoạch, tuyến đường ven biển, tuyến cao tốc Hà Nội – Viêng Chăn (đoạn qua Nghệ An), cùng với đường sắt tốc độ cao trục Bắc – Nam. Một trục kết nối đường sắt quốc tế quan trọng khác được nghiên cứu là tuyến Viêng Chăn – Vũng Áng, cho thấy tư duy không gian phát triển quốc gia đã vượt khỏi biên giới, gắn với hành lang kinh tế xuyên biên giới. Nâng cấp Cảng hàng không Phú Bài cũng nằm trong định hướng này, củng cố vai trò của các trung tâm vùng trong mạng lưới hạ tầng quốc gia.
Nếu thực hiện đồng bộ, những dự án giao thông chiến lược này sẽ rút ngắn khoảng cách vùng, hỗ trợ vận hành hành lang kinh tế Việt Nam với chi phí logistics thấp hơn, từ đó giúp hàng hóa, dịch vụ của các vùng động lực cạnh tranh tốt hơn. Ngược lại, nếu chậm tiến độ hoặc manh mún, không gắn với quy hoạch vùng, nguy cơ “hạ tầng đứt đoạn” sẽ tiếp tục làm suy yếu nỗ lực liên kết vùng – bài học mà Nghị quyết 27 thể hiện rõ quyết tâm khắc phục.
Tác động với người dân và thông điệp chính sách: Cơ hội và điều kiện kèm theo
Điểm đáng bàn nhất ở Nghị quyết 27 không chỉ là cấu trúc vùng hay danh mục dự án, mà là hiệu ứng lên đời sống người dân. Văn kiện đặt mục tiêu nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân, bảo đảm vững chắc quốc phòng, an ninh, giữ vững độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, đồng thời duy trì môi trường hòa bình, ổn định. Tầm nhìn 2045 còn nhấn mạnh người dân được hưởng các dịch vụ xã hội chất lượng cao, trong một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh và môi trường sinh thái bền vững.
Tuy vậy, Nghị quyết cũng gửi đi một thông điệp kỷ luật chính sách: phải khắc phục tư duy cục bộ, phát triển dàn trải, trùng lặp; coi cơ chế liên kết, điều phối vùng là khâu đột phá; xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, địa phương và hài hòa lợi ích giữa địa phương – vùng – quốc gia. Nói cách khác, “câu chuyện vùng” không chỉ là địa lý kinh tế mà còn là bài kiểm tra về năng lực phối hợp chính sách.
Nếu các cam kết trong Nghị quyết 27 Bộ Chính trị được hiện thực hóa, phát triển 6 vùng động lực và mạng lưới hành lang kinh tế Việt Nam có thể tạo ra một không gian phát triển quốc gia mới, nơi cơ hội không còn phụ thuộc quá nhiều vào hộ khẩu hay địa giới. Ngược lại, nếu thiếu cơ chế thực thi và giám sát, không gian phát triển đó có nguy cơ tiếp tục bị chia nhỏ bởi lợi ích cục bộ. Lựa chọn nằm ở cách hệ thống chính trị biến Nghị quyết này thành hành động cụ thể, nhất quán và có trách nhiệm.
