Nghịch lý 107% sách giáo khoa nhưng học sinh vẫn thiếu
Thiếu sách giáo khoa TPHCM là tình trạng một bộ phận học sinh chưa có đủ một hoặc nhiều cuốn sách dù tổng lượng sách được cung ứng tại thành phố đã vượt nhu cầu đăng ký, phản ánh khoảng cách giữa số liệu kế hoạch và nhu cầu thực tế tại từng trường, từng lớp, từng gia đình trong năm học mới.
Thông tin từ Sở GD&ĐT Hồ Chí Minh cho thấy, việc chuẩn bị sách giáo khoa cho năm học 2026-2027 được triển khai từ đầu năm, nhu cầu được tổng hợp từ ngày 4/3 và gửi tới Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam thông qua một đơn vị phân phối. Đến ngày 8/9, gần 26,93 triệu bản SGK đã được cung ứng, tương đương 107% kế hoạch đăng ký ban đầu. "Đến ngày 8/9, số SGK được cung ứng đạt 26.931.865 bản, tương đương 107% kế hoạch". Thế nhưng ở lớp học, vẫn có em phải chép bài từ bạn, phụ huynh vẫn xếp hàng dài để mua sách, cho thấy vấn đề không nằm ở tổng lượng sách, mà ở cách tính nhu cầu và cách cung ứng sách năm học mới.
Vì sao vẫn thiếu sách khi đã cung ứng 107% nhu cầu?
Điểm mấu chốt của nghịch lý thiếu sách giáo khoa TPHCM nằm ở việc số liệu đăng ký không trùng khớp nhu cầu thực tế, và sách không đến đúng nơi, đúng người vào đúng thời điểm. Con số 26,93 triệu bản chỉ thể hiện tổng cung, không phản ánh mức độ phân bổ đồng đều giữa các trường, khối lớp hay nhóm học sinh yếu thế.
Theo Sở GD&ĐT Hồ Chí Minh, số liệu 107% bao gồm cả sách cho thư viện, sách cho mượn và sách các trường mua hộ. Một phần phụ huynh mua hai bộ sách cho con, trong khi có học sinh tự mua lẻ từng cuốn hoặc chuyển trường, khiến dự báo ban đầu lệch khỏi thực tế. Bên cạnh đó, việc sáp nhập, tổ chức lại một số trường làm thay đổi quy mô lớp, số lớp, dẫn tới số lượng học sinh khác so với khi chốt kế hoạch. Có trường đã nhận sách nhưng vẫn thiếu vài đầu sách vì nguồn cung từng thời điểm chưa đồng đều. Nói cách khác, hệ thống cung ứng sách năm học mới bị lệ thuộc quá nhiều vào một lần thống kê đầu năm, trong khi biến động học sinh lại diễn ra liên tục.
Áp lực lên phụ huynh và nhà trường trong những ngày đầu năm học
Khi chuỗi cung ứng sách giáo khoa không kịp thích ứng với nhu cầu thực, người gánh chi phí thời gian và căng thẳng chính là phụ huynh và giáo viên. Hình ảnh phụ huynh nối dài hàng chờ tại các cơ sở phát hành SGK vào thời điểm năm học đã bắt đầu không phải hiện tượng cá biệt mà là dấu hiệu của một hệ thống phân phối tập trung, chậm phản hồi với thay đổi.
Nhiều phụ huynh ở TPHCM vẫn phải xếp hàng để mua SGK dù học sinh đã khai giảng, tạo nên bức tranh trái ngược với con số cung ứng 107% nhu cầu. Trong lớp học, một số ít học sinh vẫn thiếu một hoặc vài cuốn, buộc giáo viên phải xoay xở để không để em nào bị bỏ lại. Sở GD&ĐT Hồ Chí Minh nhìn nhận tình trạng phụ huynh tập trung đông tại một số điểm mua SGK do nhiều nguyên nhân, từ tâm lý muốn cầm sách trên tay sớm, đến việc một số trường chưa tổ chức kênh phát sách đủ thuận tiện. Khi hệ thống phân phối đặt nặng đầu mối phát hành, phụ huynh bị đẩy ra tuyến cuối của sự chậm trễ.
Giải pháp ngắn hạn: không để học sinh bị gián đoạn học tập
Điều tích cực là ngành giáo dục thành phố không chờ đủ sách rồi mới dạy, mà chủ động xây dựng giải pháp sách học sinh trong giai đoạn thiếu cục bộ. Trọng tâm không phải là đủ “một bộ sách” đúng nghĩa, mà là đảm bảo học sinh có đủ tài liệu để theo kịp nội dung bài học mỗi ngày.
Sở GD&ĐT Hồ Chí Minh yêu cầu các trường khai thác tối đa nguồn sách ở thư viện để cho học sinh mượn, đồng thời vận động phụ huynh đã mua hai bộ sách cho học sinh chưa có sách mượn sử dụng. Học sinh lớp trên được khuyến khích tặng sách cũ cho lớp dưới dùng tạm, tạo nên dòng chảy tuần hoàn của SGK trong cộng đồng. Trong khi chờ sách bổ sung, giáo viên chủ động dùng bài giảng điện tử, phiếu bài tập, tài liệu tóm tắt kiến thức và các phương tiện hỗ trợ khác để đảm bảo việc dạy – học không bị gián đoạn. Đây là cách ứng xử linh hoạt, nhưng chỉ nên là giải pháp tình thế chứ không thể thay thế một hệ thống cung ứng ổn định, đúng hạn.
Giải pháp dài hạn: từ thống kê nhu cầu đến phân phối tại lớp học
Nếu chỉ dừng ở việc bổ sung in thêm sách, câu chuyện thiếu sách giáo khoa TPHCM sẽ lặp lại mỗi mùa tựu trường. Vấn đề cốt lõi là cần một quy trình quản lý nhu cầu linh hoạt, gắn trực tiếp với từng lớp học, thay vì trông vào một bản tổng hợp cố định gửi đi từ đầu năm. Khi hệ thống coi phụ huynh là đối tác dữ liệu, không chỉ là người mua cuối cùng, số liệu sẽ sát thực hơn.
Theo Sở GD&ĐT, đến nay 100% cơ sở giáo dục đã chốt nhu cầu thực tế lần thứ hai, đăng ký mua bổ sung phần còn thiếu hoặc hoàn tất thủ tục đặt hàng. Toàn bộ lượng sách mới này đang được khẩn trương vận chuyển, bàn giao về từng trường, trong khi Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tiếp tục in bổ sung để đáp ứng nhu cầu phát sinh. Đây là bước tiến, nhưng về dài hạn cần: cập nhật nhu cầu theo từng đợt tuyển sinh; ràng buộc trách nhiệm giữa nhà trường và đơn vị cung ứng bằng mốc thời gian cụ thể; minh bạch hóa thông tin để phụ huynh theo dõi. Khi chuỗi cung ứng sách năm học mới được thiết kế xoay quanh học sinh và lớp học, những cảnh xếp hàng dài và cảnh thiếu sách đầu năm mới có thể chấm dứt bền vững.
