Thiếu sách giáo khoa Gia Lai: vấn đề không thể coi là chuyện mùa vụ
Tình trạng thiếu sách giáo khoa Gia Lai là hiện tượng hàng chục nghìn học sinh bước vào tuần thứ ba của một năm học mới mà vẫn chưa có đủ hoặc thậm chí hoàn toàn không có sách giáo khoa, phản ánh lỗ hổng trong khâu dự báo, đăng ký và phân phối sách giữa nhà xuất bản, đơn vị phát hành và hệ thống trường học ở địa phương. Theo số liệu thống kê, bậc tiểu học có hơn 27.600 học sinh chưa có sách giáo khoa và hơn 25.950 em thiếu từ 1–2 cuốn; bậc THCS có 2.256 học sinh chưa có sách và 21.556 em thiếu ít nhất 1–2 cuốn; bậc THPT có 5.099 học sinh chưa có sách và 11.418 em thiếu ít nhất 1–2 cuốn. Những con số này cho thấy câu chuyện không còn là vài đầu sách chậm về, mà là một đứt gãy nguồn cung sách giáo khoa năm học mới ở quy mô toàn tỉnh.
Nguyên nhân sâu xa: năm đầu áp dụng một bộ sách và nhóm yếu thế bị bỏ lại
Điều đáng bàn là vì sao học sinh thiếu sách trong khi doanh nghiệp phát hành đã đăng ký số lượng rất lớn. Gia Lai School Books and Equipment Joint Stock Company đã đăng ký 1.055.000 cuốn sách giáo khoa và được nhà xuất bản đáp ứng đủ sản lượng để cung cấp cho địa phương phân phối cho học sinh. Trước năm học mới, một đơn vị khác chuẩn bị hơn 4,1 triệu cuốn sách giáo khoa các cấp và tiếp tục cập nhật tồn kho để bổ sung sau khai giảng. Vấn đề không nằm ở in ấn, mà ở quản trị nhu cầu: năm đầu thực hiện một bộ sách duy nhất khiến toàn bộ hệ thống phải chuyển đổi, trong khi dữ liệu về nhu cầu theo từng đầu sách, từng lớp, từng vùng chưa được cập nhật sát. Báo cáo của Sở cho thấy phần thiếu chủ yếu tập trung ở học sinh dân tộc thiểu số, hộ nghèo, học sinh khuyết tật và nhóm được ngân sách hỗ trợ – tức những em ít khả năng tự mua và dễ bị "rơi khỏi" radar thống kê nếu khâu rà soát bị xem nhẹ.
Giải pháp cung ứng sách: văn bản chỉ đạo đã có, nhưng cách làm mới quyết định hiệu quả
Trước tình trạng học sinh thiếu sách, Sở GD&ĐT Gia Lai đã ban hành văn bản yêu cầu từng cơ sở giáo dục rà soát lại toàn bộ quá trình cung ứng sách giáo khoa: từ số lượng đăng ký, số lượng nhà phát hành đã giao, số trường đã nhận, số học sinh đã nhận cho đến số còn thiếu theo từng lớp, môn học, hoạt động giáo dục và từng tên sách. Lãnh đạo đơn vị phải chịu trách nhiệm về tính chính xác, đầy đủ và thống nhất của dữ liệu, đồng thời phải nêu rõ nguyên nhân, giải pháp và thời hạn khắc phục cho từng trường hợp thiếu sách cụ thể. Cách làm này mang tính kỷ luật dữ liệu, buộc hệ thống trường học không thể báo cáo chung chung. Dựa trên kết quả rà soát, sách sẽ được bổ sung về những nơi còn thiếu, vùng thừa sách được điều chuyển, thư viện và sách cũ còn sử dụng tốt sẽ được huy động để hỗ trợ học sinh. Đây là bước đi cần thiết nếu muốn ổn định nguồn cung sách giáo khoa thay vì năm nào cũng "chữa cháy".
Tạm thời "vá lỗ hổng": từ sách thư viện, sách cũ đến sách điện tử miễn phí
Trong khi chờ sách in bổ sung, ngành giáo dục buộc phải tìm cách không để việc thiếu sách giáo khoa làm gián đoạn học tập. Sở GD&ĐT hướng dẫn các trường chuyển sách giáo khoa từ nơi thừa sang nơi thiếu, tổ chức cho giáo viên và học sinh sử dụng sách ở thư viện, sách cũ còn dùng được, đồng thời cung cấp địa chỉ và hướng dẫn phụ huynh, học sinh chủ động truy cập, sử dụng sách giáo khoa điện tử miễn phí trên trang của nhà xuất bản. Nhiều trường còn gửi file PDF sách cho học sinh để đảm bảo việc dạy và học. Ở chiều cung ứng, các công ty sách đã liên tục đặt thêm hàng: một đơn vị tại Gia Lai đặt hơn 1,3 triệu cuốn bổ sung, trong khi những nhà phân phối khác mới nhận về hơn 44.000 cuốn cho tất cả các cấp và dự kiến tiếp tục nhập số lượng tương tự trong những ngày tới nhằm đáp ứng nhu cầu mua thêm của học sinh và phụ huynh. Đây là những giải pháp cung ứng sách mang tính "vá lỗi" trước mắt, nhưng vẫn cần được nâng tầm thành quy trình chuẩn cho các năm học sau.
Bài học cho quản lý sách giáo khoa năm học mới: không thể bỏ mặc nhóm yếu thế
Các câu chuyện phụ huynh đi nhiều ngày vẫn không mua đủ sách, phải động viên con chia sẻ sách với bạn và chủ động dùng sách điện tử miễn phí, cho thấy thiếu sách giáo khoa không phải chi tiết nhỏ trong năm học, mà là áp lực thường trực lên gia đình và học sinh. Khi một em bước vào lớp mà không có sách, các khẩu hiệu về bình đẳng cơ hội giáo dục trở nên rỗng. Chính phủ đã yêu cầu đến tháng 9 năm 2026 phải bảo đảm đủ sách giáo khoa cho học sinh ở 34 tỉnh, thành. Mốc thời gian này là lời nhắc ngành giáo dục không thể chờ đến sát hạn mới chạy đua. Muốn chấm dứt cảnh học sinh thiếu sách, Gia Lai và các địa phương cần coi dữ liệu nhu cầu từng học sinh, từng đầu sách là nền tảng quản lý, đồng thời thiết kế chính sách mua, cho mượn sách bền vững cho học sinh dân tộc thiểu số, hộ nghèo, học sinh khuyết tật. Một hệ thống giáo dục chỉ đáng tin khi những em yếu thế là nhóm được bảo đảm có sách đầu tiên, chứ không phải cuối cùng.
