Thiếu sách giáo khoa: không còn là sự cố cục bộ mà là vấn đề hệ thống
Thiếu sách giáo khoa là tình trạng hệ thống cung ứng không đáp ứng kịp nhu cầu học sinh, khiến nhiều nhà sách cạn hàng, trường học thiếu sách và phụ huynh phải chạy đôn đáo tìm mua trong những ngày sát khai giảng, tạo nên áp lực tâm lý và nguy cơ bất bình đẳng trong học tập giữa các em. Những ngày cuối tháng 8, khi năm học mới 2026-2027 đến gần, nhu cầu mua sách giáo khoa của phụ huynh tăng mạnh nhưng tại nhiều nhà sách, không ít đầu sách đang hết hàng. Tình trạng thiếu sách giáo khoa không còn dừng ở vài địa phương mà đã xuất hiện trên quy mô diện rộng, khiến hàng chục nghìn học sinh bước vào năm học mới trong tâm trạng nơm nớp vì bộ sách chưa đủ. Đáng lo hơn, ngay cả một số trường ở Hà Nội vẫn chưa đủ sách cho học sinh khi ngày khai giảng đã cận kề.
Ba nút thắt gốc rễ: tâm lý chờ hỗ trợ, in ấn chậm và dự báo sai
Vấn đề không nằm ở việc “in thiếu vài cuốn” mà ở ba nút thắt mang tính hệ thống. Thứ nhất, tâm lý chờ chính sách miễn giảm khiến nhiều phụ huynh và trường học dừng đăng ký sớm, chờ xem địa phương có hỗ trợ sách giáo khoa hay không. Khi các địa phương lớn, đặc biệt là nơi có hơn 2 triệu học sinh từ lớp 1 đến 12 như TP.HCM, thay đổi nhu cầu vào phút chót, toàn bộ kế hoạch cung ứng sách giáo khoa bị đảo lộn. Thứ hai, quy trình quản lý nhà nước và đấu thầu in ấn kéo dài, từ khâu chọn nhà in đến mua sắm vật tư, khiến việc tăng thêm số lượng sách không thể thực hiện ngay. Thứ ba, dữ liệu dự báo nhu cầu vẫn dựa nhiều vào đăng ký từ cuối năm học trước; khi đăng ký thấp nhưng nhu cầu thực tế tăng đột ngột, hệ thống cung ứng sách giáo khoa lập tức rơi vào thế bị động.
Địa phương “chữa cháy”: sách dùng chung, nhập bổ sung và chỉ đạo nóng
Điều đáng mừng là nhiều địa phương không chờ đợi mà đã chuyển sang trạng thái “chống thiếu sách” với tinh thần khẩn cấp. Các trường được yêu cầu đối chiếu số lượng sách đã đăng ký với số sách thực tế được trang bị, xác định rõ từng đầu sách, từng lớp còn thiếu để kịp thời báo cáo. Từ đó, nhà xuất bản và đơn vị phát hành xây dựng phương án cung ứng cụ thể, đặt mục tiêu bảo đảm cung ứng đầy đủ sách giáo khoa cho các trường trước ngày 30/8. Ở nhiều nơi, lãnh đạo tỉnh, thành phố chỉ đạo huy động tối đa sách dùng chung, luân chuyển giữa các lớp, sử dụng sách còn tốt từ năm trước để tạm thời lấp khoảng trống. Song song, các kênh phân phối được yêu cầu nhập bổ sung khẩn trương, ưu tiên các khối đang thiếu nhiều như sách giáo khoa lớp 6, vốn đang thiếu hụt nghiêm trọng. Đây về bản chất là những biện pháp “chữa cháy”, nhưng nếu không làm nhanh, học sinh sẽ là người chịu thiệt đầu tiên.
Phụ huynh lo lắng, tội phạm mạng chờ thời: bẫy sách rẻ và sách giả
Khi hệ thống chính thống khan hiếm, phụ huynh mua sách buộc phải đổ sang các kênh online với tâm lý “có sách cho con là được”. Đây chính là khoảng trống để tội phạm mạng nhảy vào. Nhu cầu mua sách giáo khoa tăng cao trước năm học mới đang bị lợi dụng để giăng bẫy, từ bán hàng ảo, yêu cầu chuyển tiền đặt cọc đến sách giả, sách lậu. Phòng An ninh mạng Công an TP Cần Thơ đã cảnh báo: các đối tượng yêu cầu chuyển tiền để “giữ sách”, sau đó viện cớ phí vận chuyển, phí bảo đảm đơn hàng rồi chiếm đoạt và chặn liên lạc. Ngay cả khi nhận được hàng, phụ huynh vẫn có nguy cơ mua phải sách giáo khoa giả, chất lượng giấy kém, chữ in nhòe, thiếu trang và sai nội dung. Việc chạy theo sách rẻ trong bối cảnh thiếu sách giáo khoa không chỉ khiến phụ huynh mất tiền mà còn đẩy học sinh vào nguy cơ học sai, học thiếu.
Không để thiếu sách giáo khoa lặp lại: cần thay đổi từ dữ liệu đến thói quen
Thiếu sách giáo khoa trước khai giảng không phải sự cố “đột ngột” mà là hậu quả tích tụ của cách dự báo, tổ chức in ấn và thói quen chờ chính sách. Có thể thấy tình trạng thiếu sách năm nay là kết quả của nhiều yếu tố cùng lúc. Nếu chỉ “chữa cháy” từng mùa tựu trường, năm học mới 2026-2027 chỉ là một vòng lặp mệt mỏi. Cần chuyển từ dự báo thủ công sang hệ thống dữ liệu tập trung, cập nhật liên tục số học sinh và đăng ký của từng trường; rút ngắn quy trình đấu thầu in ấn nhưng vẫn tuân thủ pháp luật; đồng thời công khai sớm, rõ ràng chính sách hỗ trợ để phụ huynh không phải chờ đợi mơ hồ. Về phía gia đình, phụ huynh nên đăng ký mua sách theo kênh trường học, tránh đặt cọc qua tài khoản cá nhân, kiểm tra kỹ nguồn gốc sách để không rơi vào bẫy sách giả, sách lậu. Khi cả nhà trường, cơ quan quản lý và phụ huynh cùng thay đổi, thiếu sách giáo khoa sẽ không còn là nỗi lo thường niên mỗi mùa khai giảng.
