Thiếu sách giáo khoa: không còn khủng hoảng, nhưng vẫn là “vết sẹo” của năm học 2026-2027
Tình trạng thiếu sách giáo khoa trong năm học 2026-2027 là hiện tượng hàng chục nghìn học sinh trên nhiều cấp học không được cung cấp đầy đủ sách học sinh theo chương trình hiện hành, buộc trường học Việt Nam phải dùng sách hỗ trợ, sách điện tử in tạm và các hình thức mượn, quyên góp để duy trì việc dạy và học. Đã qua gần một tháng kể từ ngày tựu trường, câu chuyện thiếu sách giáo khoa không còn gây sốc như thời điểm đầu năm, nhưng vẫn hiển nhiên như một vết sẹo trong hệ thống giáo dục. Ở vùng núi Nghệ An, miền trung tâm, cho tới Gia Lai, việc dạy và học vẫn bị khâu học liệu níu chân. Điều đáng nói không phải là việc thiếu sách lần đầu xuất hiện, mà là nó tái diễn trong bối cảnh ngành giáo dục đã có đủ kinh nghiệm để chuẩn bị, song vẫn để hàng chục nghìn em bước vào lớp mà không đủ sách học sinh trong tay.
Nghệ An: từ vùng lũ Mỹ Lý đến đô thị Vinh, câu chuyện thiếu sách không đồng đều
Nghệ An cho thấy một bức tranh rất điển hình: địa phương, nhà trường xoay xở tích cực, nhưng thiếu sách giáo khoa vẫn âm ỉ. Tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Mỹ Lý 1, năm học 2026-2027 có 326 học sinh từ lớp 1 đến lớp 5, nhưng nhu cầu sách lên tới 4.334 cuốn thuộc 66 đầu sách, trong khi nhà trường mới được hỗ trợ 943 cuốn từ 45 đầu sách. Phần thiếu lên tới 3.391 cuốn, buộc thầy cô phải in nội dung từ sách giáo khoa điện tử để có học liệu dùng tạm. Ở đô thị Vinh, Trường THCS Trường Vinh 2 vẫn thiếu sách, tập trung vào các đầu sách Tiếng Anh và Lịch sử – Địa lý, nhất là khối 9. Việc điều chỉnh nội dung sách, như Lịch sử – Địa lý sau sắp xếp đơn vị hành chính hay thay sách Tiếng Anh, khiến sách cũ không còn dùng lại được, làm các đợt quyên góp trở nên kém hiệu quả. Nỗ lực tận dụng bộ sách "Kết nối tri thức" ở khu vực đã dùng trước đó phần nào giúp giảm áp lực, nhưng chỉ ở những nơi có nguồn sách tồn phù hợp.
| Cấp học/Trường | Nhu cầu sách | Sách đã có/hỗ trợ |
|---|---|---|
| PTDTBT Tiểu học Mỹ Lý 1 | 4.334 cuốn (66 đầu sách) | 943 cuốn hỗ trợ (45 đầu sách) |
| THCS Trường Vinh 2 | Đầu sách Tiếng Anh, Lịch sử - Địa lý lớp 9 | Một phần từ sách cũ, quyên góp nhưng không đủ |
Gia Lai: hàng chục nghìn học sinh thiếu sách – khi giải pháp điện tử không khỏa lấp được khoảng trống
Nếu ở Nghệ An, thiếu sách giáo khoa còn mang tính điểm, thì ở Gia Lai, quy mô thiếu thể hiện rõ sự đứt gãy trong hệ thống cung ứng. Theo thống kê, cấp tiểu học có hơn 27.600 học sinh chưa có sách giáo khoa, trong đó hơn 25.950 em thiếu từ 1–2 cuốn; cấp THCS có 2.256 em chưa có sách, cùng 21.556 học sinh thiếu ít nhất 1–2 cuốn; cấp THPT có 5.099 em chưa có sách và 11.418 học sinh thiếu từ 1–2 cuốn. "Như vậy, tình trạng thiếu sách đang diễn ra ở cả 3 cấp học, với số lượng học sinh bị ảnh hưởng lên tới hàng chục nghìn em". Trong khi phụ huynh hàng ngày lặp lại hành trình đi khắp nhà sách nhưng luôn nhận câu trả lời “không có nguồn”, nhà trường cung cấp đường link, mã QR để học sinh đọc sách điện tử. Đây là giải pháp có ý nghĩa, nhưng không công bằng với những em không có điện thoại, máy tính hoặc đường truyền internet ổn định, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa. Khi lớp học vẫn xoay quanh sách in, tài liệu số chỉ là chiếc phao tạm thời, không thể thay thế vai trò của sách học sinh bản in trong thực tiễn giảng dạy.
Nguyên nhân: bài học từ một hệ thống cung ứng dễ bị "sốc"
Điểm chung ở cả Nghệ An và Gia Lai là ngành giáo dục đã phải phản ứng thụ động trước một cú "sốc" cung ứng sách giáo khoa, thay vì chủ động ngăn chặn từ đầu. Tại Nghệ An, dù đã tổ chức nhiều đợt quyên góp sách cũ, bà Hoàng Phương Thảo cho biết vẫn xảy ra tình trạng đầu sách cần thì thiếu, trong khi sách được hỗ trợ lại không phù hợp với nội dung học tập của năm học mới. Những trường không sử dụng đầy đủ bộ sách "Kết nối tri thức" trong năm học trước càng khó tận dụng sách cũ, khiến khoảng trống học liệu mở rộng. Ở Gia Lai, năm đầu tiên thực hiện dùng chung một bộ sách giáo khoa trong phạm vi rộng đã tạo áp lực lớn lên nguồn in, cung ứng. Một lãnh đạo ngành giáo dục địa phương thừa nhận: "Hiện nay chỉ có Nhà xuất bản giáo dục được in nên áp lực rất lớn" và khả năng phải đến hết học kỳ I sách giáo khoa mới cơ bản được bảo đảm đầy đủ các đầu sách. Khi toàn bộ hệ thống phụ thuộc vào một đầu mối sản xuất, bất kỳ trục trặc nào cũng nhanh chóng biến thành khủng hoảng học liệu, và người gánh hậu quả trực tiếp lại là học sinh, giáo viên.
Từ ứng phó sang chủ động: không thể để thiếu sách thành "nếp nghĩ bình thường"
Điều đáng lo nhất trong câu chuyện thiếu sách giáo khoa ở trường học Việt Nam không chỉ là con số hàng chục nghìn học sinh chưa có đủ sách học sinh, mà là nguy cơ xã hội coi đó như điều bình thường mỗi mùa tựu trường. Các trường như Mỹ Lý 1 phải in nội dung từ sách giáo khoa điện tử, kết hợp sách hỗ trợ và đặt mua sách mới để dần ổn định việc dạy học; Gia Lai phải dùng mã QR, link tài liệu và chấp nhận khả năng tới hết học kỳ I mới cơ bản đủ sách. Những giải pháp ấy thể hiện nỗ lực đáng ghi nhận, nhưng nếu không có thay đổi cấu trúc trong khâu dự báo nhu cầu, đa dạng hóa nguồn cung, phân phối kịp thời và cơ chế chia sẻ sách phù hợp với chương trình mới, thì mỗi năm học 2026-2027 trở đi vẫn có nguy cơ tái lặp kịch bản thiếu. Khi sách giáo khoa là chuẩn đầu tiên của công bằng giáo dục, việc để học sinh bước vào lớp mà không đủ sách cần được nhìn nhận như một thất bại chính sách, không phải một “sự cố kỹ thuật”. Câu hỏi không còn là làm sao ứng phó khi thiếu sách, mà là làm sao xây dựng một hệ thống mà việc thiếu sách trở thành ngoại lệ hiếm hoi, chứ không phải câu chuyện thường niên.
