Thiếu sách giáo khoa: khi năm học đã bắt đầu mà học sinh vẫn chưa có công cụ học tập tối thiểu
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là việc nhiều học sinh đã bước vào năm học mới hơn một tháng nhưng vẫn chưa có đủ bộ sách theo chương trình, buộc gia đình và nhà trường phải xoay sở bằng cách mượn, photocopy, dùng tài liệu điện tử thay thế, khiến quá trình học tập, chuẩn bị bài và tự học bị gián đoạn, đặc biệt ở những môn có thay đổi nội dung và ở các khu vực vùng sâu vùng xa. Trong các tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long, cảnh phụ huynh lục lọi khắp nhà sách nhưng không mua nổi đủ một bộ cho con không còn là chuyện lẻ tẻ. Anh H.V.T. ở Cà Mau phải mượn sách của bạn cùng lớp cho con rồi mang ra tiệm photo bài tập Toán và Tiếng Anh lớp 2 để con học tạm. Đây không phải giải pháp đáng tự hào cho một hệ thống được tuyên bố là ưu tiên giáo dục. Ở Gia Lai, năm học đã sang tuần thứ 4 nhưng phụ huynh vẫn “cắm chốt” nhà sách mỗi ngày, mong vớt vát vài đầu sách còn thiếu cho con.
Hàng chục nghìn học sinh học chắp vá bằng sách photo và file điện tử
Điều đáng lo không chỉ là vài câu chuyện cá nhân, mà là quy mô của tình trạng thiếu sách giáo khoa. Tại An Giang, cuối tháng 9 vẫn còn 59 cơ sở giáo dục với 26.443 học sinh chưa có đủ sách, tổng số thiếu lên tới 101.988 bản. Ở Gia Lai, thiếu sách diễn ra đồng loạt cả ba cấp: tiểu học có hơn 27.600 học sinh chưa có sách, THCS có 2.256 học sinh chưa có sách và THPT có 5.099 học sinh chưa có sách, chưa kể hàng chục nghìn em khác thiếu từ 1–2 cuốn mỗi bộ. Một số em phải năn nỉ bạn cho xem ké sách trên lớp rồi mượn luân phiên về nhà để học bài, làm bài tập. Nhiều phụ huynh tính in file sách cho con nhưng phải chùn bước vì lo ngại vi phạm bản quyền. Việc học sinh photocopy sách là giải pháp chữa cháy, cho thấy hệ thống cung ứng đang buộc gia đình lựa chọn giữa tính hợp pháp và nhu cầu học tập tối thiểu, trong khi sách giáo khoa giá cao vẫn là nỗi ám ảnh thầm lặng với nhiều hộ nghèo.
Nguyên nhân: từ tâm lý trông chờ hỗ trợ đến hệ thống cung ứng thiếu chủ động
Ngành giáo dục không phủ nhận thiếu sách giáo khoa, nhưng cách giải thích hiện nay cho thấy trách nhiệm bị chia nhỏ thay vì được nhận diện rõ ràng. Đại diện các sở ở Đồng bằng sông Cửu Long cho rằng nhiều trường còn e ngại, chưa chủ động đăng ký, đặt sách, nhất là khi có thông tin sẽ được cấp phát, hỗ trợ sách. Phụ huynh thì mang tâm lý trông chờ chính sách miễn phí, chờ sát ngày khai giảng mới ào đi mua, gây áp lực lớn lên khâu cung ứng. Ở Gia Lai, Phó giám đốc Sở GD&ĐT thừa nhận năm đầu tiên thống nhất một bộ sách trên toàn quốc là nhiệm vụ khó, thời gian chuẩn bị ngắn trong khi chỉ một nhà xuất bản chịu trách nhiệm in sách, nên áp lực rất lớn. Nói cách khác, hệ thống phân phối vẫn đang vận hành theo kiểu “đợi xem trung ương quyết gì rồi mới làm”, thiếu một cơ chế dự báo nhu cầu và đặt hàng sớm, khiến học sinh trở thành đối tượng gánh rủi ro. Trong bối cảnh sách giáo khoa giá cao, bất cứ sự chậm trễ nào cũng biến thành thêm một rào cản xã hội đối với quyền tiếp cận giáo dục.
Giải pháp tạm thời: photocopy, thư viện, mã QR – cứu nguy nhưng không thể thay thế sách chuẩn
Trước áp lực thiếu sách giáo khoa, nhà trường và phụ huynh đang tự xoay xở bằng những giải pháp ngắn hạn. Ở Vĩnh Long, các trường rà soát từng học sinh, cho mượn sách từ nguồn thư viện để giảm bớt tình trạng thiếu cục bộ. Một số trường ở Gia Lai cung cấp đường link, mã QR để học sinh tiếp cận tài liệu điện tử trong thời gian chờ sách in. Nhưng những biện pháp này chỉ giúp học tạm. Học sinh khó có thể mang điện thoại, máy tính vào lớp để đọc sách; vùng sâu, vùng xa lại càng khó đảm bảo thiết bị và đường truyền internet. Trong thực tế, hình ảnh phụ huynh ôm chồng sách photo, con ngồi học trên những trang giấy mờ nhòe, giấy mỏng dễ rách đã trở nên quen thuộc ở một số địa phương. Đây là sự thỏa hiệp đáng tiếc: chúng ta chấp nhận chất lượng tài liệu thấp, tiềm ẩn rủi ro pháp lý, chỉ để duy trì một tiến độ học tập vốn đã bị xáo trộn. Nếu tình trạng này kéo dài đến hết học kỳ I như dự kiến của ngành giáo dục Gia Lai, sự bất bình đẳng trong học tập sẽ càng khó khắc phục.
Cần thay đổi hệ thống: từ dự báo nhu cầu đến quyền có sách như một chuẩn tối thiểu
Một hệ thống giáo dục coi sách giáo khoa là công cụ học tập tối thiểu thì không thể chấp nhận việc hàng chục nghìn học sinh thiếu sách sau hơn một tháng vào năm học mới. Các sở giáo dục đã nói đến việc phối hợp với đơn vị cung ứng để nhanh chóng bổ sung số sách còn thiếu, và thậm chí đề nghị xây dựng kế hoạch bảo đảm nguồn sách ổn định, không để học sinh thiếu sách trong quá trình học. Đây là bước đi đúng nhưng chưa đủ. Cần một cơ chế dự báo nhu cầu sách ở từng lớp, từng địa phương, gắn với dữ liệu tuyển sinh và lựa chọn bộ sách, để việc in ấn – phát hành không chạy theo tâm lý trông chờ hỗ trợ. Cũng cần nhìn thẳng vào vấn đề sách giáo khoa giá cao: khi chi phí mua bộ sách là gánh nặng, phụ huynh sẽ càng phụ thuộc vào chính sách trợ cấp và càng chậm quyết định mua. Cuối cùng, quyền có sách phải được coi là một chuẩn tối thiểu của quyền được học, được đưa vào các cam kết cụ thể về thời hạn cung ứng, chứ không chỉ là lời hứa “sẽ đảm bảo” mỗi khi báo chí nêu vấn đề. Nếu giải pháp vẫn chỉ dừng ở chữa cháy, những bản photocopy sẽ tiếp tục thay mặt sách thật trong cặp sách của trẻ em – và đó là một hình ảnh không nên kéo dài thêm năm học nào nữa.
