Trung chuyển, né thuế và vị thế mới của Việt Nam trong căng thẳng Mỹ – Trung
Trung chuyển hàng hóa để né thuế là việc doanh nghiệp vận chuyển hoặc đưa hàng qua một nước thứ ba, thay đổi tuyến đường hoặc hình thức xuất khẩu nhằm hưởng mức thuế quan thấp hơn, từ đó giảm hoặc tránh các mức thuế cao mà nước nhập khẩu áp đặt. Trong bối cảnh Mỹ áp thuế mạnh lên hàng Trung Quốc, Việt Nam bị đặt vào tâm điểm nghi vấn với câu hỏi quen thuộc: hàng Trung Quốc có đang đi vòng qua Việt Nam để vào thị trường Mỹ và né thuế hay không. Câu trả lời ngắn gọn: hiện chưa có bằng chứng thuyết phục, nhưng rủi ro chính trị thương mại là rất thật.
Tuần trước, báo chí quốc tế đưa tin nhân viên hải quan và biên giới Mỹ đã trực tiếp đến kiểm tra một số nhà máy tại Việt Nam sản xuất hàng xuất khẩu sang Mỹ. Động thái này nối tiếp báo cáo "The Great Transshipment Scam" mà Nhà Trắng công bố ngày 13/8, cáo buộc hàng từ các quốc gia chịu thuế cao, chủ yếu là Trung Quốc, đang được trung chuyển qua hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ có mức thuế thấp hơn để vào thị trường Mỹ. Việt Nam bị xếp trong nhóm đối tác có nguy cơ tránh thuế, và điều này đánh dấu một giai đoạn giám sát chặt chẽ hơn đối với mọi cáo buộc thương mại Mỹ nhắm vào Hà Nội.
Dữ liệu thương mại: tăng xuất khẩu sang Mỹ không đồng nghĩa trung chuyển hàng Trung Quốc
Vấn đề cốt lõi của tranh luận "Việt Nam né thuế Mỹ" nằm ở cách đọc dữ liệu thương mại. Phân tích của tiến sĩ Anthony W. D. Anastasi cho thấy tỉ trọng xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ tăng mạnh, từ khoảng 15,8% năm 2015 lên 26,1% năm 2023, trong khi tỉ trọng hàng trung gian Việt Nam nhập từ Trung Quốc cũng tăng từ 30,1% lên 34,1%. Nghe qua, đây là công thức hoàn hảo để Mỹ nghi ngờ Việt Nam trung chuyển hàng Trung Quốc. Nhưng khoa học dữ liệu lại nói điều thận trọng hơn: "Đây chưa phải bằng chứng về chuyển tải bất hợp pháp".
Ở cấp ngành HS2, từ giai đoạn 2015–2017 đến 2021–2023, tỉ trọng xuất khẩu sang Mỹ tăng trung bình 4,8 điểm phần trăm, trong khi tỉ trọng đầu vào trung gian từ Trung Quốc tăng 7,4 điểm phần trăm. Hệ số tương quan khoảng 0,35 cho thấy các ngành hướng mạnh vào thị trường Mỹ thường cũng sử dụng nhiều hơn linh kiện, nguyên liệu từ Trung Quốc. Đây phù hợp với chiến lược "China+1": doanh nghiệp chuyển một phần sản xuất sang Việt Nam nhưng vẫn dựa vào nguồn cung Trung Quốc. Nói cách khác, Việt Nam đang trở thành mắt xích sản xuất thực sự cho thị trường Mỹ, không tự động biến thành trạm trung chuyển hàng Trung Quốc.
Hai kịch bản: gia công hợp pháp hay trung chuyển bất hợp pháp?
Điểm yếu của mọi tranh luận hiện nay là dữ liệu tổng hợp không thể trả lời câu hỏi quan trọng nhất: giá trị gia tăng thực sự được tạo ra tại Việt Nam là bao nhiêu. Một nhà máy có thể nhập linh kiện, nguyên liệu từ Trung Quốc rồi thực hiện gia công, lắp ráp hoặc chế biến với giá trị gia tăng đáng kể trước khi xuất khẩu sang Mỹ; nếu đáp ứng quy định về xuất xứ, đây là hoạt động hợp pháp. Nhưng cũng có khả năng khác: hàng gần như hoàn chỉnh từ Trung Quốc được đưa sang Việt Nam, chỉ đóng gói, dán nhãn tối thiểu rồi xuất đi; nếu nhằm thay đổi xuất xứ để tránh thuế, đây là chuyển tải bất hợp pháp.
Vấn đề là, "Số liệu tổng hợp hiện không đủ để phân biệt hai trường hợp này". Điều mà dữ liệu cho thấy rõ ràng hơn là chuỗi cung ứng Trung Quốc – Việt Nam đang gắn kết chặt chẽ, nhất là trong các ngành sản phẩm kim loại, máy móc điện, nội thất, máy móc, nơi vừa tăng xuất khẩu sang Mỹ vừa tăng sử dụng đầu vào Trung Quốc. Cuộc chiến thương mại Mỹ – Trung từ năm 2018 đã thúc đẩy quá trình tái cấu trúc này. Thay vì một câu chuyện "Việt Nam né thuế Mỹ" đơn giản, thực tế là một quá trình dịch chuyển sản xuất mang lại công suất và việc làm cho Việt Nam, trong khi vẫn làm Mỹ cảnh giác.
Phản ứng của Bộ Ngoại giao: bác bỏ cáo buộc, nhưng không phủ nhận rủi ro
Mỹ không chỉ âm thầm nghi ngờ; họ đã chính thức đưa Việt Nam vào danh sách 40 đối tác thương mại có nguy cơ bị lợi dụng để tránh thuế quan. Theo phân loại của báo cáo này, Việt Nam thuộc Tier 2, nhóm các quốc gia có quy mô thương mại lớn và mức độ hội nhập kinh tế đáng kể với Trung Quốc. Trong bối cảnh đó, tại họp báo chiều 20/8, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng khẳng định Việt Nam chủ trương thúc đẩy hợp tác thương mại lành mạnh, tự do, công bằng, cùng có lợi, phù hợp các thỏa thuận song phương, đa phương và quy định của WTO. Quan trọng hơn, bà nhấn mạnh Việt Nam đang xây dựng thể chế, nâng cao năng lực thực thi các quy định chống gian lận nguồn gốc xuất xứ, "kiên quyết ngăn chặn gian lận xuất xứ và trung chuyển hàng hóa bất hợp pháp".
Đây không phải phản ứng phòng thủ thuần túy mà là tuyên bố chính trị nhằm bảo vệ uy tín đối tác chiến lược toàn diện Việt – Mỹ. Người phát ngôn khẳng định Việt Nam đưa ra các cam kết quốc tế mạnh mẽ chống mọi hành vi gian lận thương mại và hợp tác chặt chẽ để bảo đảm thực thi nghiêm túc các cam kết, nỗ lực này đã được cộng đồng quốc tế ghi nhận. Đồng thời, Việt Nam tuyên bố sẽ tiếp tục trao đổi với phía Mỹ "trên tinh thần xây dựng" để duy trì quan hệ kinh tế – thương mại ổn định, cùng có lợi, và xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, lành mạnh. Nói cách khác, Hà Nội vừa bác bỏ hình ảnh một trạm trung chuyển hàng Trung Quốc, vừa sẵn sàng mở cửa cho các cuộc kiểm tra và đối thoại.
Nguy cơ tiếp theo: từ báo cáo Nhà Trắng đến biện pháp thuế quan
Câu hỏi không còn là liệu Mỹ có nghi ngờ Việt Nam trung chuyển hàng Trung Quốc hay không, mà là họ sẽ làm gì với nghi ngờ đó. Báo cáo "The Great Transshipment Scam" không chỉ là cảnh báo; theo đánh giá phân tích trong nước, tài liệu này có thể trở thành nền tảng dữ liệu và lập luận để Mỹ xem xét triển khai các biện pháp thuế quan hoặc phi thuế quan liên quan đến thương mại trong thời gian tới. Việc nhân viên hải quan Mỹ sang kiểm tra nhà máy tại Việt Nam càng cho thấy Washington muốn có bằng chứng tại chỗ trước khi ra quyết định. Đây là lý do các hoạt động kiểm tra này được xem là có ý nghĩa, dù hiện chưa có kết luận công khai về một mạng lưới chuyển tải né thuế quy mô lớn.
Từ góc độ lợi ích quốc gia, Việt Nam không có lựa chọn nào khác ngoài việc đi trên lằn ranh rất hẹp: tiếp tục tận dụng dòng dịch chuyển sản xuất trong chiến lược "China+1", đồng thời chứng minh với Mỹ rằng mình không biến thành trạm trung chuyển hàng Trung Quốc. Điều này đòi hỏi siết kỷ luật chống gian lận xuất xứ trong nước và hợp tác sâu hơn với các cơ quan Mỹ về kiểm soát thương mại. Nếu làm tốt, Việt Nam có thể giữ được hình ảnh một mắt xích sản xuất đáng tin cậy trong chuỗi cung ứng Mỹ – châu Á; nếu không, cáo buộc thương mại Mỹ hôm nay có thể biến thành thuế quan Mỹ – Việt Nam ngày mai, với cái giá chính trị và kinh tế không hề nhỏ.
