Trung chuyển hàng Trung Quốc: Khái niệm, cáo buộc và lập trường của Việt Nam
Trung chuyển hàng Trung Quốc là việc hàng hóa có nguồn gốc hoặc sản xuất tại Trung Quốc được đưa qua một quốc gia thứ ba để thay đổi lộ trình, hình thức hoặc xuất xứ pháp lý rồi mới vào thị trường cuối cùng, trong đó thị trường Hoa Kỳ đặc biệt nhạy cảm vì thuế nhập khẩu Mỹ cao với nhiều mặt hàng, khiến cơ chế trung chuyển dễ bị nghi ngờ là nhằm né thuế và gian lận xuất xứ khi không gắn với dịch chuyển sản xuất thực chất. Điểm mấu chốt trong vụ "cáo buộc Mỹ Việt Nam" hiện nay không phải là câu hỏi Việt Nam có tham gia thương mại sâu với Trung Quốc hay không – điều đó là rõ ràng – mà là liệu sự gắn kết này có bị lợi dụng để trung chuyển hàng hóa né thuế nhập khẩu Mỹ. Ngày 13/8, Nhà Trắng công bố báo cáo “The Great Transshipment Scam”, cho rằng hàng hóa từ các nước chịu mức thuế cao, chủ yếu là Trung Quốc, đang được trung chuyển qua hơn 40 đối tác có thuế thấp hơn để vào Hoa Kỳ. Việt Nam nằm trong danh sách Tier 2, nhóm nước bị coi là có quy mô trung chuyển đáng kể và hội nhập sâu với Chuỗi cung ứng Trung Quốc. Chỉ vài ngày sau, chiều 20/8, tại họp báo thường kỳ, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng khẳng định Việt Nam chủ trương hợp tác thương mại lành mạnh, “kiên quyết ngăn chặn gian lận xuất xứ và trung chuyển hàng hóa bất hợp pháp”. Đây là phản ứng chính trị rõ ràng: Việt Nam không phủ nhận rủi ro, nhưng bác bỏ hàm ý rằng sự tăng trưởng thương mại Việt – Mỹ là kết quả của một "trò gian lận" trung chuyển thuần túy.
Dữ liệu thương mại nói gì: Tăng xuất khẩu sang Mỹ, tăng nhập khẩu đầu vào từ Trung Quốc
Nếu bám vào số liệu, bức tranh thương mại Việt – Mỹ gắn với Trung Quốc phức tạp hơn nhiều so với câu chuyện né thuế một chiều. Phân tích của tiến sĩ Anthony W. D. Anastasi cho thấy Việt Nam xuất khẩu ngày càng nhiều sang Mỹ, đồng thời nhập thêm linh kiện, nguyên liệu và bán thành phẩm từ Trung Quốc làm đầu vào sản xuất. Theo dữ liệu có trọng số với các ngành hàng lớn, tỉ trọng xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ tăng từ khoảng 15,8% năm 2015 lên 26,1% năm 2023, trong khi tỉ trọng hàng trung gian Việt Nam nhập từ Trung Quốc tăng từ 30,1% lên 34,1%. Đây là mối quan hệ song hành: khi tỉ trọng xuất khẩu sang Mỹ tăng thì tỉ trọng đầu vào từ Trung Quốc cũng tăng. Trong giai đoạn 2015–2017 đến 2021–2023, tỉ trọng xuất khẩu sang Mỹ ở 60 ngành HS2 lớn tăng trung bình 4,8 điểm phần trăm, còn đầu vào trung gian từ Trung Quốc tăng 7,4 điểm phần trăm. Hệ số tương quan khoảng 0,35 cho thấy những ngành đẩy mạnh bán hàng vào thị trường Mỹ thường cũng tăng dùng linh kiện từ Trung Quốc. Đây là bằng chứng rõ ràng về sự hình thành chuỗi cung ứng Trung Quốc–Việt Nam cho thị trường Mỹ, nhưng như chính nghiên cứu kết luận, "đây chưa phải bằng chứng về chuyển tải bất hợp pháp". Nói cách khác, dữ liệu cho thấy cấu trúc thương mại mới, không phải tự động chứng minh gian lận thuế.
Phân biệt trung chuyển hợp pháp với gian lận xuất xứ: Ranh giới nằm ở giá trị gia tăng
Cáo buộc Mỹ Việt Nam hiện dựa nhiều vào khả năng bị lợi dụng để trung chuyển hàng Trung Quốc né thuế, nhưng chính các con số tổng hợp lại không cho phép kết luận rằng có gian lận xuất xứ có hệ thống. Về bản chất, có hai kịch bản rất khác nhau. Trong kịch bản thứ nhất, doanh nghiệp Việt Nam nhập linh kiện, nguyên liệu từ Trung Quốc rồi tiến hành gia công, lắp ráp, chế biến với giá trị gia tăng đáng kể trước khi xuất khẩu sang Mỹ. Nếu quá trình này đáp ứng quy định về xuất xứ, đó là hoạt động thương mại hợp pháp, phù hợp WTO và các hiệp định tự do thương mại. Ở kịch bản thứ hai, hàng gần như hoàn chỉnh từ Trung Quốc được đưa sang Việt Nam, chỉ trải qua các công đoạn tối thiểu như đóng gói, dán nhãn để biến thành hàng "Made in Vietnam" rồi xuất sang Mỹ. Khi mục tiêu là thay đổi xuất xứ nhằm tránh mức thuế nhập khẩu Mỹ cao, đây là trung chuyển hàng hóa bất hợp pháp và là một dạng gian lận xuất xứ rõ ràng. Vấn đề là dữ liệu ở cấp ngành hiện "không đủ để phân biệt hai trường hợp". Do đó, lập luận rằng tăng nhập khẩu đầu vào từ Trung Quốc song hành với tăng xuất khẩu sang Mỹ đồng nghĩa với gian lận thuế là suy diễn. Ranh giới pháp lý nằm ở giá trị gia tăng và quy tắc xuất xứ cụ thể từng mặt hàng, chứ không nằm ở việc Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Phản ứng của Bộ Ngoại giao: Kiên quyết chống gian lận nhưng giữ ổn định thương mại Việt – Mỹ
Điểm đáng chú ý trong phản ứng của Bộ Ngoại giao không phải là thái độ phòng thủ, mà là cách Việt Nam vừa khẳng định quyết tâm chống gian lận xuất xứ vừa bảo vệ quyền được hội nhập sâu trong chuỗi cung ứng. Người phát ngôn Phạm Thu Hằng nhấn mạnh Việt Nam đã và đang xây dựng thể chế, nâng cao năng lực thực thi các khuôn khổ pháp lý chống gian lận nguồn gốc xuất xứ và gian lận thương mại, "kiên quyết ngăn chặn gian lận xuất xứ và trung chuyển hàng hóa bất hợp pháp". Lập trường này trực tiếp đáp lại cảnh báo của Mỹ về nguy cơ Việt Nam bị lợi dụng để trung chuyển hàng hóa né thuế. Đồng thời, bà Hằng khẳng định Việt Nam sẽ tiếp tục trao đổi với phía Mỹ trên tinh thần xây dựng, phù hợp với quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện, nhằm duy trì thương mại Việt – Mỹ ổn định, cùng có lợi và xây dựng môi trường đầu tư minh bạch. Cần nhìn nhận rằng, sau cuộc chiến thương mại Mỹ–Trung từ năm 2018, chính các doanh nghiệp quốc tế đã thúc đẩy chiến lược "China+1", phân bổ sản xuất sang các nước như Việt Nam nhưng vẫn dùng linh kiện Trung Quốc. Nếu Washington muốn vừa bảo vệ thuế nhập khẩu Mỹ vừa duy trì chuỗi cung ứng, đối thoại với Hà Nội dựa trên bằng chứng, thay vì nghi ngờ khái quát, là con đường hợp lý hơn.
Kết luận: Việt Nam là mắt xích sản xuất, không nên bị xem là "trạm trung chuyển" mặc định
Cáo buộc Việt Nam trung chuyển hàng Trung Quốc né thuế phản ánh lo ngại thực tế của Mỹ, nhưng không đi kèm bằng chứng xác đáng về gian lận xuất xứ có hệ thống. Nghiên cứu hiện có khẳng định rõ: số liệu thương mại cho thấy Việt Nam trở thành mắt xích ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng phục vụ thị trường Mỹ, với vai trò sản xuất gắn chặt với nguồn đầu vào Trung Quốc, chứ "không có bằng chứng" cho thấy chuyển tải bất hợp pháp dựa trên dữ liệu tổng hợp. Trong bối cảnh thương mại Việt – Mỹ tăng mạnh, việc Hoa Kỳ siết kiểm tra, cử nhân viên hải quan sang kiểm tra nhà máy tại Việt Nam là điều không bất ngờ. Nhưng nếu mọi mô hình sản xuất theo chiến lược China+1 đều bị mặc định coi là lách thuế, môi trường thương mại toàn cầu sẽ trở nên méo mó. Lựa chọn hợp lý là Mỹ và Việt Nam cùng củng cố cơ chế chống gian lận, đồng thời thừa nhận dịch chuyển sản xuất thực chất là xu hướng bình thường của kinh tế thế giới. Việt Nam có quyền bảo vệ danh tiếng là trung tâm sản xuất hợp pháp, và phản ứng kiên quyết của Bộ Ngoại giao cho thấy Hà Nội không muốn bị giảm xuống thành một "trạm trung chuyển" trong cách nhìn của Washington.
