Đối tác chiến lược ASEAN – Canada: từ tuyên bố đến áp lực phải hành động
Đối tác chiến lược ASEAN – Canada là khuôn khổ hợp tác nâng cấp từ quan hệ đối thoại, trong đó hai bên cam kết gắn kết sâu hơn về kinh tế, chính trị và giao lưu nhân dân nhằm biến những cam kết trên giấy thành các sáng kiến thương mại, đầu tư, công nghệ và văn hóa cụ thể, đáp ứng nhu cầu đa dạng hóa trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt. Trong bối cảnh địa chính trị và thương mại quốc tế biến động, quan hệ giữa ASEAN và Canada đang có cơ hội chuyển từ đối thoại sang hợp tác thực chất hơn. Lễ kỷ niệm 59 năm Ngày thành lập ASEAN tại Ottawa mới đây cho thấy bước chuyển này không còn là khẩu hiệu: Ngoại trưởng Anita Anand khẳng định ASEAN giữ vị trí trung tâm trong tầm nhìn về một Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở. Câu hỏi không còn là “có hợp tác hay không”, mà là “ai sẽ chớp cơ hội trước”.
Vì sao Canada cần ASEAN trong chiến lược đa dạng hóa kinh tế?
Động lực thật sự phía sau ASEAN Canada đối tác chiến lược nằm ở nhu cầu sinh tồn kinh tế của Ottawa. Khi các thị trường truyền thống bộc lộ rủi ro, Canada buộc phải tìm trụ cột mới cho quan hệ kinh tế của mình. Hợp tác với các nước ASEAN vì thế trở thành lựa chọn chiến lược hơn là phép lịch sự ngoại giao. Hợp tác với các nước thành viên ASEAN ngày càng quan trọng khi Canada đẩy mạnh đa dạng hóa quan hệ kinh tế và giảm phụ thuộc vào những thị trường truyền thống. Theo Thượng nghị sĩ Clément Gignac, nếu tính như một khối, ASEAN hiện là đối tác thương mại hàng hóa lớn thứ tư của Canada. Câu nói này cho thấy ASEAN không còn là “vùng lề” mà là thị trường then chốt trong quan hệ kinh tế Canada. Với cách tiếp cận dựa trên luật lệ, hai bên có nền tảng đủ vững để chịu được những cú sốc của môi trường kinh tế quốc tế phức tạp.
Từ khuôn khổ chính trị đến hợp tác thương mại, nông nghiệp và công nghệ
Điểm mấu chốt của hợp tác thương mại ASEAN – Canada là biến quan hệ chính trị thuận lợi thành các hiệp định và dự án cụ thể. Canada trở thành Đối tác đối thoại của ASEAN từ năm 1977 và nâng cấp lên đối tác chiến lược vào năm 2023. Hiện hai bên đang triển khai Kế hoạch hành động quan hệ đối tác chiến lược giai đoạn 2026–2030, song song với đàm phán Hiệp định Thương mại tự do ASEAN–Canada, tạo nền tảng mở rộng hợp tác kinh tế và thương mại. Hướng tới kỷ niệm 50 năm quan hệ ASEAN–Canada, cơ hội lớn nhất nằm ở khả năng chuyển các cam kết chính trị thành dự án cụ thể. Thương mại tiếp tục là trụ cột, nhưng công nghệ, năng lượng sạch và đổi mới sáng tạo đang mở ra không gian hợp tác mới. Nếu các ngành nông nghiệp, thực phẩm, dịch vụ và những sáng kiến văn hóa – giáo dục được kéo vào, quan hệ kinh tế Canada với ASEAN có thể mang tính “đa tầng” thay vì chỉ xoay quanh xuất nhập khẩu đơn thuần.
Việt Nam: mắt xích then chốt và sức mạnh mềm của cộng đồng tại Canada
Trong cấu trúc hợp tác thương mại ASEAN, Việt Nam đang nổi lên như điểm tựa quan trọng trong quan hệ kinh tế Canada. Việt Nam hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Canada trong ASEAN và cùng tham gia CPTPP, mở ra dư địa hợp tác về xe điện, năng lượng sạch, công nghệ thông tin, cũng như giáo dục và các lĩnh vực liên quan đến không gian Pháp ngữ. Nhưng lợi thế lớn nhất của Việt Nam có thể nằm ngoài các bảng thống kê: cộng đồng Việt Nam Canada. Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị nhấn mạnh kiều bào là nguồn lực chiến lược, với thế mạnh tri thức, kinh nghiệm và mạng lưới quốc tế. Người Việt tại Canada không chỉ là nguồn lực trí thức mà còn là cầu nối giới thiệu hình ảnh một Việt Nam hiện đại, năng động và giàu bản sắc đến bạn bè sở tại. Nếu được kết nối tốt hơn với doanh nghiệp và các chương trình hợp tác, họ có thể trở thành “đội tiên phong” trong các dự án thương mại, khoa học và giao lưu văn hóa song phương.
Kết luận: Cửa sổ cơ hội cho ASEAN, Canada và cộng đồng người Việt
Việc nâng cấp ASEAN Canada đối tác chiến lược và triển khai Kế hoạch hành động 2026–2030 cho thấy hai bên đã đồng ý “chung thuyền” trong một kỷ nguyên nhiều biến động. Đây là cửa sổ cơ hội hiếm có: Canada muốn đa dạng hóa quan hệ kinh tế, ASEAN cần thêm đối tác tin cậy, còn Việt Nam có lợi thế vừa là nền kinh tế đang lên, vừa có cộng đồng kiều bào gắn bó ở Canada. Tuy nhiên, nếu các cam kết không nhanh chóng được cụ thể hóa bằng hiệp định thương mại tự do khả thi, chương trình hợp tác công nghệ – năng lượng và các sáng kiến văn hóa do cộng đồng người Việt dẫn dắt, đà chiến lược hiện nay có thể nguội đi. Bài toán đặt ra là ASEAN và Canada có dám chuyển từ cách tiếp cận “an toàn”, thiên về đối thoại, sang một chương trình hành động cụ thể, đo được bằng kim ngạch, dự án và mức độ gắn kết xã hội trong thập kỷ tới hay không.
