Giải phóng mặt bằng: đường ray chưa đặt đã là cuộc đua với thời gian
Giải phóng mặt bằng dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là quá trình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và bố trí khu tái định cư cho hàng chục nghìn người dân và tổ chức bị ảnh hưởng, nhằm tạo quỹ đất sạch để thi công đúng tiến độ, giảm khiếu kiện và bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân. Điểm mấu chốt của siêu dự án có tổng mức đầu tư sơ bộ 289.339 tỷ đồng không nằm ở thiết kế tuyến hay công nghệ đường sắt, mà ở khả năng hoàn thành giải phóng mặt bằng dự án đúng hẹn. UBND tỉnh Lào Cai đã đặt mục tiêu hoàn thành toàn bộ công tác GPMB trước ngày 30/6/2027. Đây là mốc thời gian đầy sức ép: nếu trượt, tiến độ xây dựng toàn tuyến sẽ bị xô lệch, khiến chi phí và niềm tin xã hội cùng tăng nhiệt. Vấn đề không còn là “có làm được hay không”, mà là “làm như thế nào để vừa nhanh vừa công bằng”.
Lào Cai siết kỷ luật tiến độ với nguyên tắc “6 rõ”
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của tỉnh miền núi phía Bắc là coi giải phóng mặt bằng dự án như một dự án riêng, có kế hoạch, mốc thời gian và cơ chế giám sát chặt. UBND tỉnh Lào Cai đã ban hành Kế hoạch số 440 ngày 16/9/2026 về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho đoạn tuyến qua địa bàn tỉnh. Theo kế hoạch này, các khu tái định cư đang đầu tư phải hoàn thành trước ngày 30/3/2027, các khu bổ sung hoặc điều chỉnh quy mô đầu tư xong trước ngày 30/4/2027. Quan trọng hơn, tỉnh áp dụng nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ tiến độ, rõ trách nhiệm, rõ kết quả, rõ thẩm quyền. Cách siết trách nhiệm này là lời cảnh báo cho mọi bên liên quan: chậm trễ không còn là chuyện “thói quen dự án”, mà là hành vi có thể bị xử lý. Với khoảng 2.075ha đất và khoảng 25.544 người phải tái định cư, nếu không có kỷ luật tiến độ, hệ thống sẽ dễ rơi vào tình trạng dự án kéo dài, khiếu kiện dây dưa.
Hải Phòng: dùng khu tái định cư như thước đo niềm tin của người dân
Đoạn qua Hải Phòng với chiều dài tuyến chính khoảng 89,88 km cùng hai tuyến nhánh 20,57 km đang cho thấy một thực tế rõ ràng: nếu khu tái định cư tốt, tiến độ xây dựng sẽ ít bị cản trở. Dự án tại đây có sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 11.218 tỷ đồng, cần thu hồi 445–624 ha đất, ảnh hưởng hơn 5.650–6.000 hộ dân, trong đó khoảng 1.750 hộ phải bố trí tái định cư. Con số này cho thấy quyền lợi cư dân không phải “phụ lục” mà là trọng tâm. Thành phố giao thực hiện 14 dự án khu tái định cư với gần 60 ha đất, yêu cầu hoàn thành hạ tầng kỹ thuật trước ngày 15/9/2026, bao gồm điện, nước, thoát nước, giao thông nội bộ và cảnh quan môi trường. Đặt chuẩn rõ như vậy là cách thừa nhận rằng người dân chỉ chấp nhận rời nơi ở cũ khi nơi đến mới đủ tốt. Việc coi khu tái định cư như một sản phẩm hạ tầng, thay vì “khu phân lô tạm bợ”, là bước đi đúng hướng nếu muốn giảm xung đột và đẩy nhanh giải phóng mặt bằng.
Từ thôn Nhan Bầu đến toàn tuyến: khi tái định cư được triển khai như một công trình mẫu
Nhìn vào dự án khu tái định cư tại điểm dân cư đường ngang thôn Nhan Bầu, xã Hà Đông, có thể thấy một mô hình đáng nhân rộng. Ngay sau khi UBND thành phố ban hành Quyết định số 3457 ngày 26/8/2025 phê duyệt dự án, Ban Quản lý dự án đã phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu ngày 29/8/2025. Dự án khởi công ngày 25/11/2025 và hoàn thành các hạng mục chính, bàn giao cho địa phương vào ngày 15/9/2026 – đúng hạn. "Dự án có tổng mức đầu tư hơn 45,6 tỷ đồng, quy mô khoảng 2,47 ha với 64 lô, bao gồm đồng bộ hạ tầng kỹ thuật". Câu chuyện ở Nhan Bầu cho thấy nếu quy trình lựa chọn nhà thầu rõ, giám sát kỹ và coi tiến độ là cam kết chính trị, khu tái định cư hoàn toàn có thể đáp ứng cả tiến độ xây dựng lẫn chất lượng sống cho người dân. Đây không chỉ là một điểm sáng kỹ thuật, mà là tín hiệu để người dân trên toàn tuyến tin rằng họ không bị “hy sinh” cho đường sắt Lào Cai Hà Nội, mà được đưa vào một cấu trúc phát triển mới có lợi hơn.
Hoàn thành GPMB trước 30/6/2027: cần coi dân là đối tác, không chỉ là đối tượng bồi thường
Kế hoạch hoàn thành giải phóng mặt bằng trước 30/6/2027 ở Lào Cai, cùng những mốc thời gian chặt chẽ tại Hải Phòng cho đất nông nghiệp phải xong trong tháng 8/2026 và đất ở trong tháng 9/2026, cho thấy hệ thống chính trị đã nhận thức được rằng tiến độ xây dựng phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng đối thoại với người dân. Nếu vẫn coi bồi thường là một chiều, xem khu tái định cư như “chỗ để dân ở tạm”, mục tiêu tiến độ sẽ bị tan vỡ. Giải pháp căn bản để kịp mốc 30/6/2027 không nằm ở các khẩu hiệu quyết tâm, mà ở ba trụ cột: công khai, minh bạch, đúng quy định như Lào Cai đã đặt ra; xem khu tái định cư là một công trình hạ tầng đủ tốt để người dân tự nguyện chuyển đến; và xem người dân là đối tác cùng thiết kế tương lai đô thị gắn với đường sắt. Nếu làm được, tuyến đường sắt chiến lược sẽ không chỉ là cây cầu thép nối Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, mà còn là bài học nâng cấp cách chúng ta tổ chức phát triển.
