Giải phóng mặt bằng: Nút thắt quyết định số phận tuyến đường sắt mới
Giải phóng mặt bằng đường sắt cho dự án Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng là quá trình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ dân cư và bố trí tái định cư nhằm bàn giao quỹ đất sạch đúng tiến độ để xây dựng tuyến đường sắt trọng điểm, đồng thời bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân, doanh nghiệp và sự an toàn cho kết cấu hạ tầng giao thông hiện hữu. Dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, đoạn qua Hải Phòng dài khoảng 104,669 km, được coi là trục kết nối cửa khẩu quốc tế với hệ thống cảng biển và Thủ đô, hướng tới vai trò “xương sống” của mạng lưới hạ tầng giao thông liên vùng. Trong bức tranh đó, giải phóng mặt bằng không phải một khâu kỹ thuật, mà là thước đo năng lực điều hành, khả năng đồng thuận xã hội và mức độ phối hợp giữa các cấp chính quyền.
21 địa phương cùng làm GPMB: Bức tranh tiến độ không đồng đều
Từ đầu tháng 6 đến giữa tháng 7, Ban Quản lý dự án đường sắt đã bàn giao hồ sơ, cọc giải phóng mặt bằng trên thực địa cho 21 xã, phường, thị trấn trên tuyến, bao gồm cả phần tuyến chính và các nhà ga. Như vậy, các địa phương đã có đủ bản đồ và ranh giới thu hồi đất để thông báo, tổ chức kiểm kê và lập phương án bồi thường. Tuy nhiên, kết quả lại cho thấy một sự chênh lệch đáng lo: 7 địa phương phía Đông Hải Phòng mới giải phóng được 419.291,7 m2 trên tổng 2.723.308,2 m2, trong khi 11 xã, phường phía Tây chỉ đạt 285.654,7 m2 trên 1.559.100,2 m2. Một số nơi như Kẻ Sặt, Yết Kiêu, Tân Kỳ, Đại Sơn, Tứ Kỳ, Hà Đông vẫn ở mức 0% tiến độ, dù đã có đầy đủ cơ sở pháp lý để thu hồi đất. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở hồ sơ, mà ở cách triển khai và xử lý vướng mắc tại chỗ.
Những vướng mắc trên mặt đất: từ mộ phần, tuyến đê đến đất xen kẹt
Nếu nhìn kỹ vào từng địa phương, sẽ thấy vì sao tiến độ giải phóng mặt bằng đường sắt có nơi chậm đến vậy. Tại An Khánh, tuyến đường sắt chạy hơn 7 km, ảnh hưởng 18,4 ha với 474 hộ dân và 7 tổ chức; xã phải xử lý cả 10,9 ha đất nông nghiệp, 1,1 ha đất ở và 6,4 ha đất khác, trong đó di dời mộ và thu hồi đất ở là những khâu nhạy cảm nhất. Ở Dương Kinh, việc thu hồi 0,85 ha nghĩa trang và di chuyển hơn 500 ngôi mộ buộc chính quyền phải mở rộng nghĩa trang mới trước khi có thể bàn giao mặt bằng. Tại Đông Hải, tuyến đê dài 108 m bị thu hồi, kéo theo yêu cầu xử lý an toàn phòng chống lũ. Trong khi đó, các khu dân cư xen kẹt giữa dự án đường sắt với đường Tân Vũ – Lạch Huyện hoặc cao tốc Hà Nội – Hải Phòng khiến người dân lo ngại về lối đi, tiếng ồn và giá trị đất còn lại. Không thể yêu cầu dân “hy sinh” nếu chưa có phương án hoàn trả đường giao thông, dẫn tới những thửa đất còn lại không còn lối vào.
Bồi thường, hỗ trợ: Không chỉ là con số trên phương án
Vấn đề bồi thường hỗ trợ dân cư và hỗ trợ doanh nghiệp không chỉ là áp giá, mà là kiến tạo niềm tin. Ở khu vực phía Tây Hải Phòng, nhiều hộ có đất vườn, ao trong cùng thửa với đất ở phải thu hồi; trên đất còn nhà cửa, cây trồng, tài sản khác, nhưng quy định hiện hành chưa có cơ chế hỗ trợ phù hợp, dẫn đến tâm lý không đồng thuận. Cũng tại đây, không ít trường hợp sử dụng đất có vi phạm: trồng cây sai mục đích, hết hạn hợp đồng thuê đất nhưng vẫn sử dụng, tự chuyển sang nuôi trồng thủy sản… Khi bị thu hồi, họ vừa lo mất sinh kế, vừa lo bị xem là “vi phạm nên không được bồi thường đầy đủ”. Ở Lào Cai, phường Lào Cai đã phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho 5 hộ với hơn 7,45/7,9 ha đã bàn giao, đồng thời hoàn tất thống kê 80/80 hộ và 38/51 tổ chức trong dự án thành phần 2. Đây là minh chứng rằng khi chính quyền làm rõ nguồn gốc, thống nhất đơn giá, công khai phương án, người dân có cơ sở để chấp nhận.
Chính quyền vào cuộc: Từ kiểm tra hiện trường đến phối hợp đa cấp
Điểm tích cực là các cấp chính quyền không đứng ngoài cuộc mà đang trực tiếp “xuống đất” để tháo gỡ. Phó Chủ tịch UBND thành phố Lê Trung Kiên đã kiểm tra công tác GPMB cả phía Đông và Tây, nhấn mạnh yêu cầu hoàn thành phần đất nông nghiệp trong tháng 8 và đẩy nhanh giải phóng đất ở cùng các loại đất khác. Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao lập kế hoạch chi tiết cho từng địa phương, phối hợp Sở Xây dựng xử lý vướng mắc, trong khi Sở Tài chính nghiên cứu điều chuyển vốn GPMB trực tiếp về địa phương để tăng tính chủ động. Tại Lào Cai, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thành Sinh đã cùng đoàn công tác khảo sát thực tế các doanh nghiệp trong khu công nghiệp và vị trí đổ thải, rồi yêu cầu các sở, ngành, phường Lào Cai rà soát toàn bộ vướng mắc, phân loại rõ nhóm vấn đề để xác định trách nhiệm, thẩm quyền và thời hạn giải quyết. Những động thái này cho thấy dự án Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng chỉ có thể về đích khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa tỉnh, thành phố, các sở ngành và từng xã phường.
Kết luận: Tiến độ chỉ bền vững khi người dân thấy mình là một phần của dự án
Dự án Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng không chỉ là một công trình hạ tầng giao thông, mà là phép thử về cách chúng ta phát triển: nhanh nhưng có trách nhiệm, hiện đại nhưng không bỏ lại ai phía sau. Khi nhiều địa phương vẫn ở mức 0% giải phóng mặt bằng dù đã có đủ bản đồ, nguyên nhân sâu xa là thiếu đối thoại, thiếu giải pháp cho các trường hợp khó như đất xen kẹt, mộ phần, nghĩa trang, đất vườn ao gắn với sinh kế. Các khu tái định cư đã cơ bản hoàn thành hạ tầng là một bước đi đúng, nhưng chưa đủ nếu người dân vẫn lo lắng về đường đi, sản xuất, kinh doanh sau tái định cư. Con đường để dự án kịp tiến độ không chỉ là siết kỷ luật tiến độ, mà là đặt người dân và doanh nghiệp vào trung tâm: minh bạch thông tin, linh hoạt cơ chế bồi thường hỗ trợ dân cư, và kiên trì giải quyết từng “nút thắt” cụ thể. Khi người dân thấy mình là một phần của dự án, quỹ đất sạch sẽ đến kịp thời cho công trường, và tuyến đường sắt mới sẽ có cơ hội phát huy trọn vẹn vai trò kết nối liên vùng.
