Siêu dự án 290.000 tỷ và giai đoạn “nút thắt” giải phóng mặt bằng
Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là tuyến đường sắt khổ lớn, dài hàng trăm kilômét, kết nối biên giới Lào Cai với Hà Nội và cảng biển Hải Phòng, hiện bước vào giai đoạn giải phóng mặt bằng toàn tuyến với khối lượng thu hồi đất, bồi thường và tái định cư rất lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của hàng nghìn hộ dân dọc tuyến.
Điểm mấu chốt lúc này không còn là câu hỏi có làm hay không, mà là làm nhanh đến đâu và có công bằng với người dân hay không. Với tổng mức đầu tư sơ bộ 289.339 tỷ đồng và mục tiêu hoàn thành cơ bản chậm nhất vào năm 2030, mọi chậm trễ trong giải phóng mặt bằng dự án sẽ kéo theo đội vốn, phá vỡ tiến độ xây dựng hạ tầng và làm suy giảm niềm tin của người dân. Ngược lại, nếu bồi thường tái định cư được làm tốt, dự án đường sắt Lào Cai Hải Phòng có thể trở thành hình mẫu cho cách triển khai hạ tầng quy mô lớn mà vẫn bảo đảm quyền lợi cộng đồng.
Vĩnh Phúc, Phú Thọ: Tăng tốc hồ sơ, nhưng áp lực tiến độ dồn về cuối
Đoạn tuyến qua khu vực Vĩnh Phúc dài khoảng 42km, đi qua 10 xã, phường với tổng diện tích dự kiến cần bồi thường, giải phóng mặt bằng khoảng 210ha. Đây là một trong những “mặt trận” nóng nhất của giải phóng mặt bằng dự án. Tại xã Vĩnh An, tuyến đi qua 4,7km, cần bồi thường khoảng 12,7ha, ảnh hưởng 520 hộ dân; đến nay đã lập phương án bồi thường cho 270 hộ với tổng kinh phí khoảng 30 tỷ đồng. Con số này cho thấy tiến độ đã khởi động, nhưng khối lượng còn lại vẫn rất lớn.
Theo kế hoạch, Vĩnh An phấn đấu hoàn thành giải phóng mặt bằng trong tháng 12/2026, còn Ban Quản lý dự án khu vực Vĩnh Phúc đặt mục tiêu hoàn tất bồi thường, giải phóng mặt bằng toàn khu vực trong quý IV/2027 theo Nghị quyết 281/NQ-CP. Đây là lịch trình tham vọng nếu nhìn vào thực tế: phải hoàn thiện hồ sơ thu hồi đất, đo đạc, kiểm đếm, xác định chủ sử dụng và nguồn gốc đất cho 10/10 xã, đồng thời triển khai 26 tiểu dự án độc lập giai đoạn 2025 - 2027, bao gồm 3 ga đường sắt, 16 khu tái định cư, 5 khu nghĩa trang và di dời cả Trường THPT Bình Xuyên. Nếu khâu phối hợp giữa các sở ngành không đủ chặt, nguy cơ “dồn toa” tiến độ vào phút chót là rất rõ.
Hải Phòng, Lào Cai: Chi trả bồi thường và thi đua 100 ngày đêm – nhanh nhưng có bền?
Ở đầu tuyến, xã Bảo Hà (Lào Cai) đang triển khai đợt thi đua cao điểm 100 ngày đêm nhằm đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Cách làm này cho thấy quyết tâm chính trị mạnh mẽ, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: liệu sức ép thời gian có khiến các bước kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất và tham vấn người dân bị rút ngắn? Thi đua là cần thiết, song nếu không đi kèm cơ chế giám sát độc lập, rủi ro khiếu kiện sau này là điều không thể xem nhẹ.
Ở cuối tuyến, Hải Phòng đang cho thấy một bức tranh khác: UBND xã Kiến Minh đã tổ chức chi trả đợt 8 tiền bồi thường, hỗ trợ cho 108 hộ gia đình, cá nhân tại các thôn Sâm Linh, Đức Phong và Phong Cầu, với tổng diện tích đất thu hồi 52.590,4m2 và kinh phí hơn 4,9 tỷ đồng. Tại đây, việc chi trả được tổ chức công khai, đúng đối tượng, đúng phương án phê duyệt, với sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, cơ quan chuyên môn và sự đồng thuận của người dân, bảo đảm tiến độ bàn giao mặt bằng phục vụ triển khai dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Đây là minh chứng rằng khi quy trình rõ ràng, minh bạch, tiến độ nhanh vẫn có thể đi cùng ổn định xã hội.
Bồi thường, tái định cư: Thước đo công bằng của một dự án chiến lược
Dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng được xác định là công trình hạ tầng giao thông chiến lược, kết nối mạng đường sắt Việt Nam với Trung Quốc tại biên giới Lào Cai và liên thông với hệ thống cảng biển Hải Phòng. Tuyến chính dài khoảng 363km, tuyến nhánh khoảng 63km, đi qua 6 tỉnh, thành phố. Nhưng với người dân, ý nghĩa chiến lược chỉ thực sự có giá trị khi bồi thường tái định cư được thực hiện đúng quy định, công khai, minh bạch, tạo sự đồng thuận trong Nhân dân.
Thực tế tại Vĩnh An cho thấy, việc tuyên truyền, vận động, giải đáp kịp thời vướng mắc đã giúp người dân đồng thuận, phối hợp quy chủ, xác định mốc giới dự án. Trong khi đó, ở Kiến Minh, quy trình chi trả bồi thường được tổ chức rõ ràng, có hướng dẫn cụ thể cho người dân nhận tiền. Hai ví dụ này khẳng định một điều: bồi thường tái định cư không chỉ là con số trên quyết định, mà là quá trình đối thoại liên tục. Nếu coi người dân là đối tác, không phải đối tượng bị thu hồi đất, dự án có cơ hội trở thành cú hích cho tiến độ xây dựng hạ tầng thay vì điểm nóng khiếu kiện kéo dài.
Kết luận: Tiến độ không thể đánh đổi bằng chất lượng tái định cư
Nhìn trên toàn tuyến, giải phóng mặt bằng dự án đường sắt Lào Cai Hải Phòng đang được đẩy nhanh: từ các đợt thi đua 100 ngày đêm ở Lào Cai, đến kế hoạch chi tiết của Vĩnh Phúc với mục tiêu hoàn thành bồi thường, giải phóng mặt bằng trong quý IV/2027, hay các đợt chi trả bồi thường nhiều lần tại Hải Phòng. Đây là tín hiệu tích cực cho tiến độ xây dựng hạ tầng, nhưng cũng là thời điểm dễ nảy sinh tâm lý “chạy cho kịp tiến độ” mà xem nhẹ chất lượng tái định cư.
Để siêu dự án gần 290.000 tỷ đồng này đi đúng quỹ đạo, cần ba nguyên tắc: một là, giữ vững yêu cầu công khai, minh bạch trong mọi khâu bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; hai là, bảo đảm hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội tại các khu tái định cư được đầu tư đồng bộ như yêu cầu của lãnh đạo tỉnh Phú Thọ; ba là, coi việc lắng nghe và giải quyết kiến nghị của người dân là nhiệm vụ thường xuyên, không phải “khâu phụ”. Nếu làm được, đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng sẽ không chỉ là tuyến vận tải chiến lược, mà còn là minh chứng rằng Việt Nam có thể xây dựng hạ tầng lớn mà vẫn tôn trọng quyền lợi của từng hộ dân bị ảnh hưởng.
