Giám định ADN liệt sĩ: khoa học bước vào vùng ký ức của dân tộc
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình sử dụng phân tích vật chất di truyền từ hài cốt chưa xác định để đối chiếu với mẫu của thân nhân, nhằm xác định danh tính hài cốt một cách khoa học, khách quan và có thể kiểm chứng, qua đó hoàn thiện hồ sơ lịch sử và giúp gia đình khép lại những mất mát kéo dài. Công nghệ này không chỉ là kỹ thuật DNA sinh phẩm mà còn là cầu nối giữa thế hệ hôm nay với những người đã ngã xuống, thay cho những dòng bia vô danh bằng một cái tên, một quê quán cụ thể. Nó buộc chúng ta đối diện với sự thật rằng, dù chiến tranh đã lùi xa, trách nhiệm xác định danh tính hài cốt vẫn là việc phải làm đến nơi đến chốn, chứ không thể chấp nhận mãi những ngôi mộ "khuyết danh". Việc giám định ADN liệt sĩ vì thế cần được nhìn như một ưu tiên chính sách, không phải như một dự án lý thuyết.
Quảng Ngãi: minh chứng cho một chiến dịch ADN quy mô và có tổ chức
Nếu cần một ví dụ cho việc nhà nước coi trọng giám định ADN liệt sĩ ở cấp độ hệ thống, Quảng Ngãi đang là địa phương tiêu biểu. Công tác khai quật, lấy mẫu sinh phẩm được tỉnh triển khai thí điểm từ tháng 5/2026 tại Nghĩa trang Liệt sĩ Nghĩa Trung, xã Tư Nghĩa, sau đó mở rộng đồng loạt trên toàn bộ các nghĩa trang liệt sĩ trong tỉnh. Không phải vài chục mà là hơn 13.600 phần mộ tại 113 nghĩa trang đã được khai quật, thu nhận hơn 9.000 mẫu sinh phẩm đạt điều kiện giám định ADN. Đây là một con số cho thấy tầm nhìn dài hạn, chứ không phải chiến dịch mang tính tượng trưng. Đáng chú ý hơn, lực lượng chức năng đã làm việc liên tục, kể cả ngày nghỉ, ngày lễ, vượt thời tiết xấu để hoàn thành công tác lấy mẫu sớm hơn kế hoạch 15 ngày. "Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi đã bàn giao hơn 6.880 mẫu cho Viện Pháp y Quân đội và dự kiến bàn giao thêm 2.186 mẫu trong tuần tới". Đây là phát biểu không chỉ mang tính báo cáo, mà còn là lời khẳng định rằng giám định ADN liệt sĩ đang được tiến hành với nhịp độ của một cuộc chạy đua có trách nhiệm – thời gian càng trôi, mẫu càng khó, nên làm nhanh là một yêu cầu đạo lý, không đơn thuần là yêu cầu kỹ thuật.
Phúc Thịnh: sự cẩn trọng tại từng phần mộ vô danh
Ở cấp xã, công nghệ giám định ADN liệt sĩ chỉ có ý nghĩa khi được triển khai đến từng phần mộ cụ thể, với thái độ trang nghiêm. Tại Phúc Thịnh, công tác lấy mẫu không phải là cuộc “điền vào biểu mẫu” hành chính, mà là một nghi lễ khoa học. Đoàn công tác xã đã tưởng nhớ các Anh hùng liệt sĩ trước khi tiến hành lấy mẫu hài cốt chưa xác định được danh tính. Và phía sau nghi lễ ấy là một quy trình kỹ thuật rõ ràng: đến nay, xã đã hoàn thành khai quật 48 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính để lấy mẫu phục vụ giám định ADN; trong đó, 47 phần mộ có hài cốt đã được đưa đi giám định, chỉ 1 phần mộ không tìm thấy hài cốt. Việc khai quật, lấy mẫu được triển khai đồng thời tại 3 nghĩa trang trên địa bàn từ ngày 28-8, gồm 1 phần mộ ở Bắc Hồng, 35 phần mộ ở Đông Anh và 12 phần mộ ở Nam Hồng. Con số không lớn nếu so với Quảng Ngãi, nhưng cách làm mới quan trọng: quá trình khai quật, thu thập, bảo quản và niêm phong phải tuân thủ đầy đủ quy trình kỹ thuật, hướng dẫn chuyên môn, bảo đảm chất lượng mẫu. Khi Phó Chủ tịch UBND xã nhấn mạnh đây là nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị và nhân văn sâu sắc, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, ông không nói cho hay; ông đang nhắc rằng khoa học ở đây phải phục vụ ký ức và lòng biết ơn.
Ý nghĩa lịch sử và nhân văn của việc xác định danh tính hài cốt
Nhìn vào những con số hàng ngàn phần mộ được lấy mẫu, rất dễ quên rằng mỗi mẫu sinh phẩm là một cuộc đời, một gia đình chờ tin. Việc xác định danh tính hài cốt bằng giám định ADN không chỉ giúp hoàn thiện hồ sơ chiến tranh, mà còn là cách khép lại những câu chuyện dang dở – người mẹ bớt một nỗi đau, người con có nơi thắp hương với tên cha mình, chứ không phải một bia mộ vô danh. Theo lãnh đạo xã Phúc Thịnh, việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin là nhiệm vụ mang ý nghĩa chính trị, nhân văn sâu sắc, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc, đồng thời là trách nhiệm thiêng liêng của thế hệ hôm nay. Quan điểm này nếu được nhân rộng thành chính sách quốc gia, giám định ADN liệt sĩ sẽ không chỉ là một đề án kỹ thuật, mà là trụ cột của chiến lược tư liệu hóa lịch sử. Mỗi danh tính được khôi phục là một dòng lịch sử được viết lại cho đúng, một bước để hạn chế khoảng trống trong ký ức tập thể. Và cũng là lời nhắc rằng, với những người đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho Tổ quốc, chúng ta nợ họ ít nhất một điều: gọi đúng tên họ trên bia mộ.
Từ nỗ lực địa phương đến trách nhiệm quốc gia
Điểm chung giữa Quảng Ngãi và Phúc Thịnh là sự phối hợp chặt chẽ giữa quân sự, chính quyền và các lực lượng hỗ trợ để lấy mẫu hài cốt chưa xác định theo đúng quy trình, từ khai quật đến bàn giao mẫu cho đơn vị giám định. Tại Quảng Ngãi, 12 đội khai quật với 10–15 thành viên mỗi đội cho thấy một mô hình tổ chức mà nhiều địa phương khác có thể tham khảo. Ở Phúc Thịnh, yêu cầu bảo đảm an toàn lao động, vệ sinh môi trường, an ninh trật tự và bảo mật thông tin được đặt ra rõ ràng. Những chi tiết này cho thấy nhà nước đã bắt đầu coi giám định ADN liệt sĩ như một nhiệm vụ có chuẩn mực, chứ không phải công việc bên lề. Điều còn thiếu là một cảm nhận rộng rãi trong xã hội rằng đây là việc của “tất cả chúng ta”, không phải chỉ của quân đội hay chính quyền. Khi các lực lượng hoàn công, xây lại phần mộ sau khai quật, dự kiến hoàn thành trong 1–2 ngày, đó không chỉ là sửa sang nghĩa trang; đó là biểu hiện của một lời hứa: dù chiến tranh đã lùi xa, chúng ta vẫn đang đi nốt quãng đường để trả lại danh dự cho những người ngã xuống. Giám định ADN liệt sĩ, vì thế, cần được coi là một phần của bản sắc đạo lý Việt Nam trong thời hậu chiến – nơi khoa học, lịch sử và lòng biết ơn gặp nhau trong từng mẩu xương, từng dòng tên vừa được tìm lại.
