Di chuyển di tích Bắc Ninh: Khi đường băng gặp đình làng
Di chuyển di tích Bắc Ninh để xây dựng tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình là một quá trình quy hoạch và tổ chức lại không gian văn hóa – hạ tầng, trong đó các đình làng lịch sử được tháo dỡ, di dời và tái thiết tại vị trí mới nhằm vừa bảo đảm tiến độ dự án giao thông, vừa duy trì giá trị tinh thần, kiến trúc và tín ngưỡng của cộng đồng cư dân địa phương. Khi Quốc hội ban hành Nghị quyết 35/2026 về việc di chuyển 2 di tích lịch sử - văn hóa trong phạm vi thực hiện Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội, bài toán cân bằng giữa phát triển giao thông và bảo tồn di sản lập tức trở nên cụ thể, không còn là khái niệm trừu tượng. Hai di tích bị ảnh hưởng là đình Đông Côi (phường Thuận Thành) và đình Tam Sơn (xã Lương Tài), đều nằm trên đoạn tuyến qua địa bàn Bắc Ninh. Nghị quyết này có hiệu lực từ ngày 20/9, nghĩa là quá trình di chuyển di tích đã có khung pháp lý và mốc thời gian rõ ràng. Câu hỏi không còn là “có di dời hay không”, mà là “di dời như thế nào để không đánh mất linh hồn của làng?”.
Sân bay Gia Bình kết nối Hà Nội: Tham vọng hạ tầng và sức ép lên di sản
Đằng sau quyết định di chuyển di tích Bắc Ninh là một tham vọng hạ tầng rất cụ thể: dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được quy hoạch theo tiêu chuẩn cấp 4F, với công suất giai đoạn một đạt 30 triệu hành khách mỗi năm. Một trong những câu then chốt ở đây là: “Dự án Sân bay Quốc tế Gia Bình tại Bắc Ninh dự kiến có tổng vốn đầu tư gần 196.000 tỷ đồng, được quy hoạch theo tiêu chuẩn cấp 4F với công suất giai đoạn một đạt 30 triệu hành khách/năm”. Tuyến đường nối sân bay Gia Bình kết nối với Thủ đô Hà Nội không chỉ là vài chục kilômét nhựa asphalt; nó là trục giao thông định hình lại dòng chảy kinh tế, dân cư, và cả không gian văn hóa quanh vùng. Việc Quốc hội cho phép áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù theo Điều 2 của Nghị quyết 256/2025 cho hạng mục di chuyển di tích cho thấy ưu tiên chiến lược dành cho phát triển hạ tầng. Nhưng ưu tiên đó nếu không đi kèm tiêu chuẩn bảo tồn di sản hạ tầng rõ ràng sẽ rất dễ biến di tích thành “vật cản” phải dẹp sang một bên.
Từ di tích đến biệt thự 4 tầng: Biểu tượng của cách làm “nhấc lên, đặt sang bên”
Trong cùng không gian dự án đường kết nối sân bay Gia Bình, hình ảnh một biệt thự 4 tầng, diện tích gần 1.000m² được nâng khỏi móng và di dời khoảng 200m để nhường đất cho tuyến đường là một biểu tượng cho cách tiếp cận “nhấc lên, đặt sang bên” đối với cả kiến trúc hiện đại lẫn di tích lịch sử. Nó cho thấy năng lực kỹ thuật của các đội “thần đèn”, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: nếu một biệt thự bê tông cốt thép có thể dịch chuyển trọn khối, liệu đình làng gỗ, với vô số chi tiết chạm khắc và cấu kiện cổ, sẽ được xử lý theo logic tương tự hay phải tháo rời từng phần? Việc di dời trọn khối mang lại cảm giác “giữ nguyên hiện trạng”, nhưng thực tế là bối cảnh không gian, trục đường làng, hướng đình, cây đa – giếng nước xung quanh đều có thể bị phá vỡ. Nếu chỉ chăm chú vào kỹ thuật nâng, dịch chuyển, mà quên rằng di tích là nút ký ức trong mạng lưới làng xã, chúng ta dễ biến bảo tồn thành một bài toán thuần xây dựng.
Bảo tồn di sản hạ tầng: Không thể chỉ là chuyện bồi thường và tái định cư
Điều đáng bàn nhất trong câu chuyện di chuyển di tích Bắc Ninh không phải là có nên làm đường hay không, mà là cách dự án sân bay Gia Bình kết nối với Hà Nội được thiết kế để “sống chung” với di sản. Khi 2 đình làng được đặt vào khung Nghị quyết về chủ trương đầu tư sân bay, chúng ta thấy rõ xu hướng: di sản bị cuốn vào logic đầu tư hạ tầng quy mô lớn. Bảo tồn di sản hạ tầng vì thế không thể dừng ở việc lập hồ sơ, tháo dỡ, dựng lại rồi hoàn tất thủ tục. Tối thiểu phải có: quy hoạch vị trí mới gắn với trục không gian làng; cam kết duy trì chức năng sinh hoạt tín ngưỡng; và cơ chế để cộng đồng cư dân tham gia giám sát quá trình di dời. Nếu không, chúng ta sẽ có những đình làng “bảo tồn trên giấy” – đẹp trong bản vẽ, nhưng rỗng trong đời sống. Hạ tầng giao thông có thể hiện đại, nhưng nếu đi kèm là những khoảng trống ký ức, cái giá xã hội phải trả sẽ lâu dài hơn mọi dự án.
