Thiếu sách giáo khoa: nghịch lý bắt đầu từ những con số không hề nhỏ
Nghịch lý cung ứng sách giáo khoa là tình trạng trên tổng thể số lượng in và cung ứng được báo cáo là dồi dào, vượt kế hoạch hàng triệu bản, nhưng trên thực tế học sinh tại nhiều địa phương vẫn rơi vào cảnh thiếu sách, phụ huynh phải xếp hàng mua gấp sau khai giảng, cho thấy chuỗi dự báo, đặt hàng và phân phối sách giáo khoa vận hành không đồng bộ, tạo ra thiếu hụt cục bộ, méo mó giữa nơi thừa và nơi thiếu, thay vì bảo đảm đủ sách đến tay từng học sinh đúng thời điểm họ cần học. Theo báo cáo cơ quan quản lý, tổng nhu cầu sách giáo khoa năm học 2026-2027 được cập nhật là 245,94 triệu bản, trong khi kế hoạch in ban đầu chỉ là 228,9 triệu bản. Nhà xuất bản đã nâng sản lượng và cung ứng khoảng 236,60 triệu bản đến các địa phương, tức vượt kế hoạch khoảng 7,7 triệu bản. Thế nhưng đến 18 giờ ngày 14.9, các địa phương vẫn xác nhận thiếu 3.916.370 cuốn, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Với hơn 3,9 triệu cuốn sách giáo khoa còn thiếu sau khai giảng, đây rõ ràng không phải “sai số kỹ thuật” có thể bỏ qua. Hình ảnh phụ huynh xếp hàng dài trước nhà sách, ôm những bộ sách vừa mua được trong căng thẳng và nhẹ nhõm, là minh chứng trực diện cho việc hệ thống cung ứng sách giáo khoa trên giấy không đồng nghĩa với sách thực sự nằm trên bàn học sinh. Câu hỏi không còn là “đã in bao nhiêu cuốn”, mà phải là “sách được in có đúng cấu trúc, đúng nơi, đúng thời điểm hay không”.
Tại sao thừa trên kế hoạch mà vẫn thiếu trên lớp học?
Điểm nghẽn đầu tiên trong cung ứng sách giáo khoa năm học 2026-2027 nằm ở khâu dự báo nhu cầu. Khi kế hoạch in được xây dựng trên số liệu đăng ký từ địa phương, nhưng tổng nhu cầu thực tế sau đó tăng thêm hơn 17 triệu bản so với kế hoạch ban đầu, hệ thống chắc chắn bị quá tải. Con số này không thể xem là dao động thông thường của thị trường, mà là tín hiệu báo động về năng lực thống kê và dự báo nhu cầu của cả chuỗi từ trường học, sở giáo dục đến đơn vị xuất bản. Theo dữ liệu cung cấp, tổng nhu cầu phát sinh trong năm học lên tới 69.872.905 bản, tăng 39,7% so với dự báo ban đầu và vượt qua mức dự phòng tối đa 30% mà hệ thống in ấn chuẩn bị. Nói cách khác, dự phòng đã được sử dụng gần hết nhưng vẫn không đủ “đệm” cho cú sốc nhu cầu. Các đơn hàng đăng ký trước ngày 30.7 được đáp ứng đủ 100%, tuy nhiên sau thời điểm chốt đơn, nhiều địa phương tiếp tục phát sinh tới bảy đợt đặt hàng bổ sung, có lúc đẩy mức tăng nhu cầu gần 40% so với lượng ban đầu. Khi dây chuyền in đã gần hoàn thành và sách đã phân bổ theo đăng ký cũ, hệ thống không thể xoay kịp để bù đắp đúng từng đầu sách, từng tỉnh. Một nghịch lý khác là cách chúng ta tính “thiếu sách giáo khoa”. Số sách được địa phương dự kiến mua bằng ngân sách để đưa vào thư viện, sách đang trên đường vận chuyển, sách thiếu tại một cửa hàng nhưng còn ở kho tỉnh khác… tất cả bị cộng chung vào một con số thiếu hụt hơn 3,9 triệu cuốn. Việc không phân loại rõ trạng thái thiếu khiến bức tranh nhu cầu bị méo, làm mờ ranh giới giữa thiếu sách để học và thiếu sách để hoàn tất các gói mua sắm bằng ngân sách.
Chính sách miễn phí sách giáo khoa: ý nghĩa tốt, triển khai lệch nhịp
Nhu cầu thực tế tăng đột biến trong năm học 2026-2027 không chỉ đến từ thay đổi chương trình, mà còn do tác động của chủ trương miễn phí sách giáo khoa. Đây là năm đầu tiên bộ sách "Kết nối tri thức với cuộc sống" được sử dụng thống nhất trên phạm vi toàn quốc, trong khi việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, tổ chức mạng lưới trường lớp làm biến động quy mô và địa bàn học sinh. Cộng với các chính sách hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn sách, phương thức xác định nhu cầu bị xáo trộn, nhưng cơ chế dự báo lại không kịp cập nhật. Tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ được ghi nhận đặc biệt tại các địa phương dự kiến miễn phí sách giáo khoa. Tính đến ngày 12.9, cả 10 địa phương định triển khai chính sách này trong năm học 2026-2027 đều chưa thực hiện được, nhưng lại chính là các điểm nóng về cung ứng sách. Thông tin miễn phí được công bố muộn, sau đó lại điều chỉnh chỉ áp dụng cho một số nhóm đối tượng, còn học sinh đại trà phải chờ đến năm học sau. Kết quả là phụ huynh không đặt sách sớm, trường học chờ hướng dẫn, đơn vị phát hành nhận số liệu đăng ký thấp hơn nhiều so với nhu cầu thực tế. Nghị định 271/2026 yêu cầu UBND cấp tỉnh phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu sách giáo khoa trước ngày 30.10 và đảm bảo sách được nhập kho thư viện chậm nhất ngày 15.6. Khi văn bản được ban hành ngày 3.7, khoảng thời gian chuẩn bị là gần như không có, nên nếu địa phương không chủ động từ trước, việc miễn phí sách giáo khoa khó có thể triển khai ngay trong năm học này. Truyền thông chậm trễ biến một chính sách mang ý nghĩa giảm gánh nặng đầu năm thành nguồn gây nhiễu cho toàn bộ hệ thống cung ứng.
Khâu đặt hàng và phân phối sách giáo khoa: nơi nghẽn cuối cùng trước bàn học sinh
Chuỗi cung ứng sách giáo khoa không kết thúc ở nhà in mà ở kệ thư viện và bàn học sinh. Ở đoạn cuối này, hai vấn đề lộ rõ: đặt hàng sát khai giảng và phân phối thiếu linh hoạt. Theo quy trình, trường học thu nhu cầu từ phụ huynh, báo cáo lên sở và địa phương, sau đó gửi dữ liệu cho Bộ và nhà xuất bản để tổ chức in. Nhưng khi nhiều đơn hàng bổ sung được gửi ra sau ngày 30.7, thậm chí sau khai giảng, thì mọi kế hoạch tối ưu in ấn và phân bổ theo đăng ký trước đó coi như bị phá vỡ. Thiếu sách giáo khoa đầu năm học 2026-2027 phần lớn là thiếu cục bộ: nơi thừa đầu sách này nhưng thiếu đầu sách khác, sách còn ở tỉnh này nhưng học sinh tỉnh khác đang cần, hoặc hàng có tại một đại lý nhưng điểm bán gần trường học lại hết. Đây không phải thiếu nguồn cung toàn thị trường mà là thiếu năng lực phân phối sách giáo khoa theo thời gian thực. Hệ thống hiện nay vẫn vận hành theo lối “đặt đâu giao đó”, ít cơ chế điều phối lại giữa địa phương, ít kênh để phụ huynh biết chỗ còn sách nếu điểm bán gần nhà hết hàng. Đặt hàng sát khai giảng gây áp lực lên toàn chuỗi cung ứng sách giáo khoa: nhà in phải kéo dài ca, đơn vị vận chuyển phải xoay chuyến gấp, trong khi trường học và phụ huynh vẫn loay hoay chờ đợi. Khi những áp lực này lặp lại mỗi năm, chúng ta phải thừa nhận rằng vấn đề không chỉ nằm ở "thiếu trách nhiệm" mà là cấu trúc hệ thống phân phối sách giáo khoa chưa theo kịp thực tế vận hành của giáo dục phổ thông.
Bài học từ hơn 3,9 triệu cuốn thiếu hụt: sửa toàn chuỗi, không chỉ tăng sản lượng
Nếu tiếp tục nhìn tình trạng thiếu sách giáo khoa như một “sự cố mùa vụ”, chúng ta sẽ lặp lại vòng xoáy: tăng sản lượng, mở rộng dự phòng, rồi vẫn thiếu cục bộ vào cận khai giảng. Hơn 3,9 triệu cuốn thiếu sau khi đã cung ứng vượt kế hoạch 7,7 triệu bản cho thấy bài toán không nằm ở số lượng, mà ở thiết kế chuỗi cung ứng sách giáo khoa từ khâu dự báo đến phân phối. Bài học đầu tiên là phải chuyên nghiệp hóa công tác thu thập và báo cáo nhu cầu. Khoảng trống lớn giữa dự báo và thực tế ở nhiều địa phương đã buộc đơn vị xuất bản "không kịp trở tay" khi nhu cầu tăng đột ngột vào cận khai giảng. Bài học thứ hai là chính sách miễn phí sách giáo khoa cần được chuẩn bị sớm, truyền thông rõ ràng, có lộ trình và kế hoạch đặt hàng phù hợp với năng lực in ấn. Một chính sách tốt không thể được triển khai bằng thông tin mơ hồ và các quyết định chậm trễ. Theo đánh giá từ đơn vị xuất bản, sự cố thiếu sách giáo khoa cho năm học 2026-2027 nên được xem là kinh nghiệm để các địa phương triển khai chủ trương miễn phí sách trong những năm tới thuận lợi và hiệu quả hơn. Cơ chế phối hợp giữa địa phương, nhà xuất bản và cơ quan quản lý cần được luật hóa, phân rõ nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm, tránh chồng chéo và bị động trong công tác in ấn, cung ứng sách giáo khoa. Nếu không biến 3,9 triệu cuốn thiếu hụt thành động lực cải tổ, rất khó kỳ vọng rằng năm học sau, phụ huynh sẽ không còn phải xếp hàng mua sách vào phút chót.
