Nghịch lý thiếu sách giáo khoa giữa mùa khai giảng: vấn đề là gì?
Nghịch lý thiếu sách giáo khoa hiện nay là tình trạng số lượng sách được in và cung cấp trên giấy vượt kế hoạch hàng triệu bản nhưng tại thời điểm khai giảng năm học, nhiều học sinh trên thực tế vẫn không có đủ sách học cần dùng, khiến phụ huynh phải chạy vạy mua sắm và nhà trường lúng túng trong tổ chức dạy học. Đến 18h ngày 14/9, các địa phương xác nhận còn thiếu 3.916.370 cuốn sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Trong khi đó, tổng nhu cầu cập nhật là 245,94 triệu bản, kế hoạch in ban đầu chỉ 228,9 triệu bản nhưng nhà xuất bản đã cung ứng khoảng 236,60 triệu bản. Theo Bộ Giáo dục, số sách giáo dục cung cấp đã vượt kế hoạch khoảng 7,7 triệu bản nhưng vẫn không đủ cho học sinh sau khai giảng.
Cung vượt cầu trên giấy: vì sao vẫn xảy ra thiếu sách ở trường?
Điều gây bức xúc cho phụ huynh là trên báo cáo, hệ thống cung cấp sách học được nhìn nhận là “dư” nhưng lớp học lại vẫn thiếu sách giáo khoa. Bộ Giáo dục cho biết, so với kế hoạch in 228,9 triệu bản, nhu cầu cập nhật đã tăng lên 245,94 triệu bản, tức tăng hơn 17 triệu bản – một biến động không thể xem là lỗi thị trường thông thường. Bên cạnh đó, số sách được cung ứng thực tế khoảng 236,60 triệu bản, cao hơn kế hoạch in khoảng 7,7 triệu bản. Nghịch lý xuất phát từ việc sách có thể in sai cơ cấu môn học, phân phối lệch vùng, nằm trong kho hoặc ở điểm bán mà không đến đúng tay học sinh vào thời điểm khai giảng năm học. Theo Bộ, vấn đề không chỉ là in đủ, mà là in đúng, giao đúng nơi, đúng thời điểm.
Những nút thắt trong chuỗi cung ứng sách giáo dục
Thiếu sách giáo khoa không đơn thuần là “hết hàng”, mà là tổng hợp nhiều trạng thái khác nhau trong chuỗi cung ứng. Bộ Giáo dục thừa nhận công tác dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu sách giáo dục trong điều kiện mới chưa theo kịp thực tế; việc đánh giá năng lực tổ chức sản xuất và mạng lưới cung ứng cũng chưa đầy đủ. Nhu cầu thực tế thay đổi theo việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, tổ chức mạng lưới trường lớp và các chính sách hỗ trợ, cho mượn sách ở nhiều địa phương. Theo Bộ, nhu cầu có thể phát sinh thêm khi phụ huynh đổi ý, khi gói mua sách cho thư viện chưa hoàn tất, hoặc khi sách vẫn nằm ở điểm bán nhưng người dân không biết mua ở đâu. Nếu không phân loại rõ những trạng thái này, dữ liệu báo cáo sẽ trộn lẫn giữa nhu cầu hỗ trợ, sách chưa giao và sách học sinh thực sự đang thiếu, tạo cảm giác “khủng hoảng” lớn hơn thực tế.
Yếu tố mới: một bộ sách thống nhất và chính sách sách miễn phí
Năm học 2026-2027 là năm đầu tiên cả nước áp dụng thống nhất một bộ sách giáo khoa “Kết nối tri thức với cuộc sống” trên toàn quốc theo quyết định ban hành cuối năm 2025. Sự thay đổi này kéo theo xáo trộn lớn về cách xác định nhu cầu và tổ chức cung cấp sách học. Cùng lúc, việc sắp xếp lại trường lớp, đổi quy mô và cơ cấu học sinh theo từng vùng, cộng với chính sách hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn sách giáo khoa tại một số địa phương, khiến phụ huynh khó đoán nên mua hay chờ được cấp. Các thông báo về sách miễn phí có thể khiến hàng trăm nghìn gia đình hoãn mua, trường thì chờ kế hoạch, nhà xuất bản nhận số đăng ký thấp hơn nhu cầu thực. Khi chính sách được điều chỉnh, thu hẹp đối tượng hoặc tạm dừng, nhu cầu tự mua bùng trở lại rất nhanh, tạo cú sốc trong hệ thống phân phối đúng ngay trước khai giảng năm học.
Phụ huynh và nhà trường nên làm gì trong mùa thiếu sách?
Giữa tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ, phụ huynh và nhà trường không thể chỉ chờ đợi. Trước hết, các gia đình cần chủ động rà soát danh mục sách học theo lớp, môn và thông tin chính thức của trường, tránh mua nhầm hoặc mua thiếu. Thứ hai, cần liên hệ trực tiếp với giáo viên chủ nhiệm, phòng giáo dục hoặc thư viện trường để biết sách đang ở đâu: còn trong kho, đang vận chuyển hay thực sự khan hiếm tại địa phương. Về phía quản lý, Bộ Giáo dục đã yêu cầu tiếp tục điều chuyển, cung ứng bổ sung ngay, ưu tiên học sinh chưa có sách hoặc còn thiếu nhiều đầu sách, nhất là vùng khó khăn, trường nội trú và nhóm đối tượng được hỗ trợ, cho mượn sách. Các địa phương phải cập nhật chính xác danh sách học sinh thiếu sách theo từng lớp, từng môn để có phương án cung cấp phù hợp. Nếu làm tốt những bước này, 1,5% thiếu hụt sẽ không biến thành 100% bức xúc.
