Sách giáo khoa online bùng nổ doanh số: tín hiệu vui hay hồi chuông báo động?
Cơn sốt sách giáo khoa online là hiện tượng phụ huynh đổ xô lên các sàn thương mại điện tử để mua từng cuốn sách lẻ, trong bối cảnh nguồn cung sách giáo khoa truyền thống bị gián đoạn, khiến doanh số tăng vọt nhưng vẫn không giải quyết được triệt để tình trạng thiếu sách học tập khi năm học mới bắt đầu. Trong tuần ngay trước thềm năm học, ngành hàng “sách giáo khoa” trên bốn sàn lớn đạt doanh số 7,2 tỉ đồng với hơn 270.000 lượt bán ra từ 275 gian hàng. Nếu so cùng kỳ năm trước, mức tăng lên tới 112%, cho thấy mức tăng doanh số sách là chưa từng có. Nhưng phía sau con số đẹp là cảnh phụ huynh xếp hàng từ 4h sáng mà vẫn không đủ sách cho con. Đây không phải câu chuyện thành công của thương mại điện tử, mà là dấu hiệu của một hệ thống cung ứng giáo dục đang trục trặc.
Xếp hàng từ rạng sáng đến “săn” sách online: chân dung phụ huynh giữa vòng xoáy thiếu sách
Cảnh vợ chồng chị Huyền Trang ở phường An Hội Tây xếp hàng từ 4h sáng để mua sách cho con không còn là cá biệt. Ở một địa điểm bán sách của nhà xuất bản tại đường Nguyễn Văn Cừ, phụ huynh vẫn nối dài hàng chờ, đa phần chỉ mua vài cuốn còn thiếu chứ không đủ bộ, bởi trước đó đã phải chạy nhiều nơi mới gom được từng phần. Một ông ngoại ở Phú Nhuận kể gia đình chuẩn bị sách từ mùa hè nhưng chỉ mua được lác đác vài cuốn ở hiệu sách; sau đó đăng ký mượn sách miễn phí của trường, nhưng đến 8-9 nhà trường báo chưa có sách nên buộc phải đi mua tiếp để cháu kịp học. Nghịch lý là chương trình mượn sách miễn phí tồn tại, nhưng sự chậm trễ giao sách khiến phụ huynh phải chi thêm, tốn thêm công sức, mà con vẫn có nguy cơ học chắp vá.
Vì sao doanh số online tăng vọt mà học sinh vẫn thiếu sách học tập?
Doanh số sách giáo khoa online tăng mạnh không hẳn vì mua sắm năm học mới đã “số hóa” thành công, mà vì phụ huynh buộc phải chia nhỏ kênh mua để vá lại những khoảng trống cung ứng. Dữ liệu cho thấy nhóm sản phẩm giá 10.000–30.000 đồng đóng góp gần 3,8 tỉ đồng, tiếp theo là nhóm 30.000–50.000 đồng hơn 1,4 tỉ đồng. Điều đó cho thấy phụ huynh chủ yếu mua sách lẻ, sách bài tập cho từng môn thay vì mua trọn bộ trên mạng. Tại các nhà sách ở TP.HCM, tình trạng tương tự diễn ra: “chỉ có sách lẻ, hiếm bộ đủ” vì các cơ sở bán lẻ e dè nhập hàng khi thành phố triển khai chương trình cho mượn sách miễn phí. Kết quả là hệ thống phân phối bị chia cắt: trường chậm sách, nhà sách không dám nhập, phụ huynh phải xoay sang sàn thương mại điện tử, khiến tăng doanh số sách online trở thành chỉ báo của sự thiếu sách học tập ngoài đời thực.
Một bộ sách thống nhất, một chuỗi cung ứng rối: trách nhiệm thuộc về ai?
Năm học 2026–2027 là năm đầu tiên cả nước áp dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất, trong đó các bộ như Kết nối tri thức với cuộc sống trở thành nhóm bán chạy trên sàn thương mại điện tử. Về phía nhà xuất bản, con số 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, tham khảo đã phát hành, vượt 150% kế hoạch đặt hàng ban đầu, cho thấy năng lực in ấn không phải là nút thắt. Đơn vị này cho biết đã điều chuyển hơn 8 triệu bản giữa các khu vực trong tháng 8 và từ 1 đến 6-9 tiếp tục cung ứng khoảng 2,5 triệu bản cho nơi đặt thiếu hoặc đặt muộn. Tháng 9 còn dự kiến in thêm khoảng 17 triệu bản và chuẩn bị nguồn dự phòng cho thiên tai, bão lũ. Vậy tại sao phụ huynh vẫn phải “săn” từng cuốn? Vấn đề nằm ở khâu dự báo nhu cầu, cơ chế đặt sách của địa phương và cách phối hợp giữa trường, nhà xuất bản, đơn vị bán lẻ – tất cả cùng chậm, nhưng người chịu hậu quả trực tiếp là gia đình và học sinh.
Từ cơn sốt sách giáo khoa online đến bài toán công bằng trong giáo dục
Khi sách giáo khoa online trở thành “phao cứu sinh” cho phụ huynh, chúng ta đang chấp nhận một thực tế: ai có thời gian, có kỹ năng mua sắm online, có thẻ ngân hàng thì dễ xoay xở hơn; ai phụ thuộc hoàn toàn vào kênh trường học sẽ bị động. Nhiều phụ huynh tiểu học ở TP.HCM không muốn mượn sách miễn phí vì sợ con viết vẽ làm hư, rồi phải bồi thường sau một năm sử dụng. Họ chọn mua nhưng lại gặp cảnh thiếu sách ở mọi kênh, từ trường, nhà sách đến online. Để mùa mua sắm năm học mới không tiếp tục là cuộc “săn” đầy lo âu, cần minh bạch sớm số lượng sách trường đặt, có cổng tra cứu tồn kho theo trường, quận, và một quy trình phân phối linh hoạt hơn. Doanh số online tăng 112% có thể là thành tích thương mại, nhưng nếu học sinh vẫn phải học chép nhờ vì không có đủ sách, đó là thất bại về công bằng giáo dục.
