Thương mại Việt Nam – Mỹ bùng nổ: Từ quy mô đến chất lượng
Thương mại Việt Nam – Mỹ là tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ được trao đổi giữa hai nền kinh tế, phản ánh mức độ gắn kết về sản xuất, tiêu dùng và chuỗi cung ứng; khi kim ngạch tăng nhanh kèm theo sự bổ trợ về cấu trúc ngành, mối quan hệ này không chỉ tạo thêm đơn hàng xuất nhập khẩu mà còn định hình vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu và khả năng tiếp cận công nghệ, vốn, thị trường của doanh nghiệp trong nước. Điều đáng nói nhất ở con số kim ngạch 137,42 tỷ USD trong 8 tháng đầu năm, tăng trưởng 23,4% so với cùng kỳ, không phải chỉ là tốc độ mở rộng mà là chiều sâu kết nối giữa hai nền kinh tế. Hoa Kỳ chiếm khoảng 32,1% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, biến quan hệ thương mại này từ “quan trọng” thành “chi phối” đối với nhiều ngành hàng. Nếu Việt Nam không tận dụng giai đoạn bùng nổ hiện nay để nâng cấp chuỗi giá trị, nền kinh tế sẽ bị mắc kẹt ở vai trò xưởng gia công giá rẻ trong một thị trường đang thay đổi rất nhanh.
Tính bổ trợ giữa hai nền kinh tế: Lợi thế hay rủi ro nếu chậm nâng cấp?
Điểm mạnh nhất của thương mại Việt Nam – Mỹ hiện nay là tính bổ trợ rất rõ giữa hai nền kinh tế: Việt Nam có thế mạnh về công nghiệp chế biến, hàng tiêu dùng, điện tử, dệt may, da giày, đồ gỗ, nông thủy sản; trong khi Hoa Kỳ vượt trội về công nghệ, máy móc, thiết bị, năng lượng, hàng không, nông sản và nguyên liệu đầu vào. Điều này tạo ra thế “ghép mảnh” lý tưởng trong chuỗi cung ứng, cho phép hai bên tham gia sâu vào chuỗi của nhau thay vì chỉ mua – bán một chiều. Tuy nhiên, nếu tiếp tục chỉ nhập công nghệ và đầu vào rồi xuất sản phẩm hàm lượng gia công cao, Việt Nam sẽ hưởng phần giá trị mỏng nhất trong chuỗi. Theo Tham tán Thương mại Đỗ Ngọc Hưng, quan hệ thương mại hai nước có điều kiện để chuyển từ tăng trưởng về quy mô sang hợp tác sâu hơn về chất lượng, công nghệ và chuỗi giá trị. Câu hỏi không còn là “có nên” mà là “bao giờ” doanh nghiệp Việt Nam dịch chuyển sang các khâu có giá trị cao hơn.
Dư địa hợp tác: Bán dẫn, công nghệ cao, năng lượng và hàng không
Nếu chỉ nhìn vào số liệu kim ngạch, dễ nghĩ dư địa chính nằm ở việc đẩy mạnh thêm xuất nhập khẩu hàng hóa. Nhưng những cuộc làm việc giữa các cơ quan hai nước cho thấy trọng tâm mới phải là công nghệ và chuỗi cung ứng. Đại sứ Nguyễn Quốc Dũng nhấn mạnh khuôn khổ Đối tác Chiến lược Toàn diện đã vạch ra các trụ cột từ kinh tế, thương mại, đầu tư đến khoa học – công nghệ, giáo dục – đào tạo. Từ góc độ thương mại, Việt Nam có lợi thế về nhân lực, năng lực sản xuất điện tử, vị trí trong chuỗi cung ứng khu vực; còn Hoa Kỳ mạnh về công nghệ, thiết kế chip, trí tuệ nhân tạo và các công nghệ nền tảng. Kết hợp hai cấu trúc này, bán dẫn và công nghệ cao trở thành lĩnh vực có thể tạo bước nhảy vọt về giá trị. Các bên đã đề cập khả năng mở rộng hợp tác ra ngoài sản xuất, sang nghiên cứu, thiết kế, đào tạo nhân lực và phát triển hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ. Năng lượng sạch và hàng không cũng là hai mảng có nhu cầu rất lớn từ phía Việt Nam và thế mạnh rõ ràng của doanh nghiệp Mỹ, phù hợp với ưu tiên phát triển giai đoạn mới.
Đầu tư hai chiều: Tín hiệu cho tham vọng tham gia sâu chuỗi giá trị
Thương mại hàng hóa chỉ là bề nổi; sự dịch chuyển thực sự sang chuỗi giá trị toàn cầu diễn ra qua dòng vốn đầu tư và cấu trúc tham gia chuỗi sản xuất. Tính đến cuối tháng 7, nhà đầu tư Hoa Kỳ có 1.587 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam, với số vốn đăng ký đáng kể, riêng 7 tháng đầu năm có 86 dự án cấp mới, tăng 67,9%. Ngược lại, Việt Nam có 279 dự án đầu tư tại Mỹ tính đến cuối tháng 4, cho thấy doanh nghiệp Việt đã bắt đầu chủ động đi ra ngoài, tìm vị trí trong các hệ sinh thái sản xuất và công nghệ. Các hoạt động đối ngoại cấp cao, từ buổi làm việc giữa Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng và Thứ trưởng Ngoại giao phụ trách kinh tế Jacob Helberg ngày 27/8 đến chuyến công tác của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Mỹ từ 20/9, đang đặt nền chính trị – ngoại giao cho tham vọng kinh tế đó. Nếu Chính phủ và doanh nghiệp biết biến các thông điệp chiến lược thành kế hoạch đầu tư cụ thể trong lĩnh vực bán dẫn, năng lượng sạch, hàng không, công nghiệp hỗ trợ, Việt Nam sẽ không còn chỉ là công xưởng lắp ráp mà trở thành điểm neo trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Minh bạch chuỗi cung ứng: Điều kiện bắt buộc để giữ đà tăng trưởng 23,4%
Kim ngạch 137,42 tỷ USD và mức tăng trưởng 23,4% là thành quả ấn tượng, nhưng cũng là áp lực: càng đi sâu vào chuỗi cung ứng Mỹ, yêu cầu chuẩn mực càng khắt khe. Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Mỹ nhấn mạnh doanh nghiệp muốn mở rộng thị phần bền vững phải nâng giá trị gia tăng, tăng hàm lượng công nghệ, bảo đảm xuất xứ, minh bạch chuỗi cung ứng và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao. Điều này không phải là khuyến nghị mềm, mà là điều kiện sống còn: thiếu truy xuất nguồn gốc, đa dạng hóa nguồn cung và tuân thủ, Việt Nam dễ bị loại khỏi những mắt xích quan trọng. Theo Cơ quan Thương vụ, giai đoạn tới hai nền kinh tế cần hướng tới việc không chỉ tăng cường trao đổi hàng hóa, dịch vụ và năng lượng mà còn cùng tạo thêm nhiều giá trị trong chuỗi cung ứng. Nói thẳng, nếu Việt Nam không kịp chuyển từ “xuất khẩu nhiều” sang “xuất khẩu thông minh”, thương mại Việt Nam Mỹ sẽ tăng về số liệu nhưng giảm về lợi ích thực cho người lao động và doanh nghiệp.
