Từ “rốn ngập” đến tham vọng bảo vệ 6,5 triệu dân
Dự án chống ngập TP.HCM bằng hệ thống 6 cống ngăn triều 10.000 tỷ đồng là công trình thủy lợi – hạ tầng chống biến đổi khí hậu quy mô lớn, được thiết kế để kiểm soát triều cường, giảm ngập lụt thành phố trên diện rộng 570km² và trực tiếp bảo vệ đời sống khoảng 6,5 triệu cư dân khu vực bờ hữu sông Sài Gòn và trung tâm đô thị.
Điều đáng nói không phải là công trình lớn đến đâu, mà là TP.HCM đang bước qua một ngưỡng tư duy mới: coi ngập lụt thành phố là rủi ro hiện hữu cần giải pháp quy mô hệ thống, thay vì chữa cháy từng điểm nhỏ lẻ. Sau gần một thập kỷ lỡ hẹn, dự án “Giải quyết ngập do triều khu vực TP.HCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu” đã đạt khoảng 95% khối lượng thi công và được cam kết bàn giao trong tháng 11, sớm hơn mốc yêu cầu cuối năm.
Câu chuyện không chỉ là xây xong một công trình BT quy mô gần 10.000 tỷ đồng, mà là liệu thành phố có thực sự bước sang một kỷ nguyên quy hoạch gắn chặt với hạ tầng chống biến đổi khí hậu, hay lại trượt vào vòng luẩn quẩn “xong một dự án – phát sinh thêm nhiều điểm ngập mới”.
Sáu cống ngăn triều khổng lồ vận hành như một “pháo đài nước”
Về kỹ thuật, dự án cống ngăn triều 10.000 tỷ đang dần hình thành một “pháo đài nước” bao quanh vùng trũng yếu của thành phố. Sáu cống kiểm soát triều chính – Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Định, Mương Chuối, Phú Xuân và Cây Khô – kết hợp với tuyến đê kè dài gần 8km ven sông Sài Gòn và 43 cống nhỏ, tạo thành hệ thống khóa – mở nước theo kịch bản triều và mưa.
Tính đến giữa tháng 9, tiến độ từng “lá chắn thép” này đã ở mức 89–99%: Bến Nghé đạt 99% và đã nghiệm thu, vận hành thử; Tân Thuận khoảng 95%; Mương Chuối – hạng mục lớn nhất – đạt 94%; Phú Xuân 92%; Phú Định 90% và Cây Khô 89%. Ở cống Bến Nghé, cửa van thép nặng hơn 434 tấn có thể “ẩn” dưới mặt nước, chỉ trồi lên khi cần chặn triều – một giải pháp vừa mạnh về công năng, vừa giảm cản trở cảnh quan đô thị ven sông.
Ý nghĩa của các con số này không nằm ở tấn thép hay mét kè, mà ở khả năng kiểm soát một vùng 570km² vốn ngập thường xuyên khi mưa lớn gặp triều cường, giảm thiệt hại kinh tế và gián đoạn sinh hoạt cho 6,5 triệu người – một bước nhảy về năng lực phòng thủ của hạ tầng chống biến đổi khí hậu đô thị.
Người dân chờ gì ở dự án chống ngập TP.HCM sau những ngày đường hóa thành sông?
Mỗi đợt mưa lớn trùng triều cường biến nhiều tuyến đường TP.HCM thành kênh tạm bợ, người dân lại nhắc đến công trình này với tâm thế “trông chờ như chống lũ”. Họ không quan tâm cống dùng van chìm hay van nổi; điều họ cần là đường không còn ngập tới nửa bánh xe, nhà không bị nước bẩn tràn vào, việc đưa đón con cái không trở thành một cuộc vượt chướng ngại vật.
Một cư dân đường Bến Phú Định nói thẳng: đã chờ gần 10 năm chỉ với một mong ước rất đời thường – “đường sá bớt ngập, việc đi lại thuận tiện hơn”. Đó là thước đo thành công chân thực nhất của dự án chống ngập TP.HCM: hoặc là người dân cảm nhận được sự khác biệt trong từng cơn mưa, hoặc mọi con số kỹ thuật đều chỉ là lời hứa trên giấy.
Ở chiều tích cực, những đoạn kênh vốn lầy lội, phủ lau sậy quanh các vị trí cống đã bắt đầu thay da đổi thịt: đường ven kênh được mở, vỉa hè và kè được nâng cấp, mặt đường được nâng cao và rải đá. Đó là tín hiệu cho thấy nếu biết gắn công trình thủy lợi với chỉnh trang đô thị, mỗi “lá chắn triều” có thể trở thành trục phát triển mới, thay vì chỉ là khối bê tông nằm im giữa nước.
Không chỉ chặn triều: bức tranh hạ tầng chống biến đổi khí hậu đang dần đầy nét
Một sai lầm quen thuộc của các thành phố lớn là tin rằng một “siêu dự án” có thể giải quyết mọi vấn đề. TP.HCM, may mắn, đã không đi theo lối mòn đó. Song song với cống ngăn triều 10.000 tỷ, thành phố đã phê duyệt dự án cải thiện hệ thống thoát nước, nước thải và thích ứng biến đổi khí hậu lưu vực Tây Sài Gòn (CRUS2) với tổng mức đầu tư 7.688 tỷ đồng, xây dựng 56km cống, giếng tách nước thải và hệ thống cống bao dọc kênh Tham Lương – Bến Cát, kênh 19-5.
Kế hoạch giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu giải quyết triệt để các điểm ngập đô thị, giảm 50% thiệt hại do ngập lụt, nâng tỷ lệ thu gom nước thải đô thị lên khoảng 80% và xử lý đạt chuẩn 40–45%, đồng thời số hóa dữ liệu tại các điểm xung yếu. Nói cách khác, thành phố đang xây dần một mạng lưới hạ tầng chống biến đổi khí hậu đa tầng: mặt trên là cống, đê, kè; mặt dưới là cống bao, trạm xử lý; và lớp dữ liệu số làm “bộ não” điều khiển.
Nếu được triển khai đồng bộ, sự kết hợp này sẽ cho TP.HCM thứ mà nhiều đô thị đang thiếu: khả năng chủ động “sống cùng nước” thay vì liên tục chạy theo sau những trận ngập bất thường ngày một dày hơn.
Bước ngoặt cần có: từ siêu dự án sang kỷ luật vận hành và minh bạch
Dù gần cán đích, dự án cống ngăn triều 10.000 tỷ cũng là lời nhắc nhớ về cái giá của sự chậm trễ. Khởi công từ 2016, từng đặt mục tiêu hoàn thành năm 2018, công trình nhiều lần đình trệ vì vướng thủ tục quỹ đất đối ứng và nguồn vốn, phải chờ đến Nghị quyết 212/NQ-CP tháng 7/2025 tháo gỡ nút thắt tài chính rồi mới tái khởi động ngày 2/2/2026. Gần một thập kỷ trôi qua là gần một thập kỷ người dân sống chung với ngập.
Theo lãnh đạo đơn vị đầu tư, “tổng tiến độ dự án đã đạt 95% với hơn 1.000 công nhân liên tục túc trực… quyết tâm bàn giao dự án trong tháng 11”. Đó là tín hiệu tích cực, nhưng chỉ là khởi đầu. Thách thức thực sự nằm ở kỷ luật vận hành: có kịch bản ứng phó khi triều cường trùng mưa lớn, có cơ chế bảo trì dài hạn, có hệ thống giám sát mở cho cộng đồng hay không.
Nếu TP.HCM biến được dự án chống ngập TP.HCM này thành hình mẫu – công trình tích hợp yếu tố biến đổi khí hậu từ thiết kế, được vận hành minh bạch, phối hợp chặt với các dự án thoát nước và xử lý nước thải – thành phố sẽ có cơ hội bước ra khỏi “vòng lặp ngập lụt” vốn kéo dài nhiều thập kỷ. Còn nếu không, 6 “lá chắn thép” sẽ chỉ là những bức tường phòng thủ đắt đỏ đứng cô độc giữa một hệ thống đô thị vẫn dễ tổn thương trước nước dâng.
