Dự án ngăn triều TP.HCM là gì và vì sao giai đoạn về đích lần này đáng kể?
Dự án ngăn triều TP.HCM là hệ thống cống kiểm soát triều, đê kè và hạ tầng điều tiết mực nước được xây dựng nhằm kiểm soát ngập do triều cường, hỗ trợ tiêu thoát nước mưa và thích ứng với biến đổi khí hậu cho khu vực trung tâm và bờ hữu sông Sài Gòn. Dự án giải quyết ngập do triều khu vực TP.HCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu được khởi công với tổng mức đầu tư gần 10.000 tỷ đồng, nhưng nhiều lần đình trệ và chỉ được tái khởi động từ tháng 2 sau khi các vướng mắc dần được tháo gỡ. Sau nhiều mùa mưa chìm trong nước, lần tăng tốc này không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là bài kiểm tra năng lực quản trị hạ tầng đô thị và niềm tin của hơn 6 triệu cư dân vào cam kết chống ngập TP.HCM.
Điểm đáng nói là việc thi công tăng tốc diễn ra đúng lúc triều cường liên tiếp kết hợp mưa lớn, khiến nhiều tuyến đường lại ngập sâu, nhắc người dân rằng cái giá của chậm trễ không chỉ nằm trên giấy tờ mà hiện hữu trong từng đêm thức trắng tát nước. Nếu dự án tiếp tục trễ, thành phố sẽ phải trả giá bằng những năm ngập lụt kéo dài và chi phí khắc phục ngày càng cao trong bối cảnh biến đổi khí hậu lấn tới.
6 cống lớn, 6km đê kè và 43 cống nhỏ: Bộ khung hạ tầng chống lũ mới của thành phố
Trái tim của dự án ngăn triều TP.HCM là hệ thống 6 cống kiểm soát triều lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô và Phú Định với khẩu độ từ 40–160m; cùng 2 cống nhỏ Cầu Kinh và Bà Bướm, khẩu độ 10–25m. Bao quanh là khoảng 6km đê bao, kè ven sông Sài Gòn tại các đoạn xung yếu từ sông Vàm Thuật đến sông Kinh, kết hợp 43 cống kiểm soát triều quy mô nhỏ, khẩu độ 1–10m. Đây không phải là vài công trình lẻ tẻ, mà là khung xương của một hệ thống hạ tầng chống lũ mới, có khả năng chi phối mực nước trên mạng lưới sông, kênh, rạch khu vực trung tâm.
Khi hoàn thành, công trình được kỳ vọng kiểm soát triều cường, giảm ngập cho khu vực rộng khoảng 570km² với khoảng 6,5 triệu dân thuộc bờ hữu sông Sài Gòn và trung tâm thành phố. Nếu hệ thống vận hành đúng thiết kế, đây sẽ là một bước nhảy vọt so với cách chống ngập TP.HCM vốn dựa nhiều vào nâng đường và nạo vét cống, những giải pháp chỉ xử lý phần ngọn. Thay vì bị động chờ nước rút, thành phố lần đầu có công cụ quy mô vùng để chủ động điều tiết mực nước.
Từ đình trệ kéo dài đến cuộc chạy đua hoàn thiện và vận hành thử
Dự án được khởi công từ năm 2016, theo kế hoạch phải hoàn thành năm 2018 nhưng nhiều lần đình trệ do vướng mắc trong quá trình triển khai. Sự chậm trễ này biến một công trình chống ngập cấp bách thành biểu tượng của trì hoãn, khiến mỗi trận triều cường, mưa lớn trở thành lời nhắc về chi phí cơ hội mất đi. Chỉ đến tháng 2, dự án mới được tái khởi động; đa số hạng mục chính nay đã cơ bản hoàn thành và gần 1.500 cán bộ, kỹ sư, công nhân đang căng mình hoàn thiện, hiệu chỉnh, vận hành thử để kịp bàn giao đồng bộ vào tháng 11.
Tại hiện trường, không khí “chạy nước rút” thể hiện rõ. Ở cống Phú Định, khoảng 200 công nhân thi công cả ban đêm để hoàn thiện các hạng mục cuối; cửa van ngăn triều chính đã có thể vận hành, còn hệ thống cửa van âu thuyền đang chuẩn bị lắp đặt. Cống Tân Thuận đạt khoảng 95% khối lượng, dự kiến vận hành thử trong tháng 10, trong khi nhà đầu tư khẳng định mục tiêu là bàn giao toàn bộ hệ thống trong tháng 11. Câu hỏi quan trọng lúc này không còn là “có xong không”, mà là “xong có kịp trước những đỉnh triều ngày càng cao hay không”.
Cách hệ thống cống kiểm soát triều vận hành và lý do đây là lựa chọn khôn ngoan
Ưu điểm lớn nhất của hệ thống cống kiểm soát triều nằm ở khả năng chủ động điều tiết mực nước thay vì phó mặc cho thiên nhiên. Theo thiết kế, các cống sẽ đóng khi triều dâng cao để ngăn nước xâm nhập; khi mực nước ngoài sông thấp hơn phía trong, cửa van mở để thoát nước, đồng thời bảo đảm giao thông thủy. Vào mùa mưa, hệ thống còn tạo dung tích trữ nước, hỗ trợ tiêu thoát khi điều kiện cho phép. Điều này biến các cống ngăn triều từ “bức tường chống nước” thành công cụ quản lý nước linh hoạt, giúp hạ thấp mực nước trên hệ thống sông, kênh, rạch và tăng hiệu quả thoát nước mưa đô thị.
Không chỉ ngăn triều, công trình được kỳ vọng hạn chế xâm nhập mặn vào kênh rạch, cải thiện môi trường nước, chỉnh trang cảnh quan và bảo đảm giao thông thủy nội địa. Trích dẫn đáng lưu ý từ nhà đầu tư là: “Khi vận hành, công trình có thể chủ động điều tiết, hạ thấp mực nước trong hệ thống sông, kênh, rạch, qua đó tạo điều kiện nâng cao hiệu quả thoát nước mưa”. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến mưa lớn trùng đỉnh triều ngày càng thường xuyên, việc đầu tư một hạ tầng chống lũ tích hợp như vậy là quyết định khôn ngoan hơn việc tiếp tục vá víu hệ thống cống hiện hữu vốn đã quá tải.
Tác động dài hạn: Giảm ngập là điều kiện cần, nhưng niềm tin mới là điều kiện đủ
Điểm khác biệt của dự án ngăn triều TP.HCM là ngay từ tên gọi đã “có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu”, nghĩa là cao trình đỉnh triều và kịch bản nước biển dâng đã được tính đến trong thiết kế. Khi hoàn thành, hệ thống sẽ kiểm soát ngập do triều cường và chủ động ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu tại hàng loạt phường, xã thuộc các khu vực trung tâm và phía Nam thành phố như Sài Gòn, Tân Định, Bến Thành, Xóm Chiếu, Khánh Hội, Tân Thuận, Phú Định, Nhà Bè, Bình Chánh…. Với bà con từng sống chung với cảnh nước ngập đen ngòm, rắn rết, chuột bò vào nhà nhiều năm liền, kỳ vọng “khi dự án hoàn thành, người dân phía trong sẽ không còn bị ngập” là điều hoàn toàn dễ hiểu.
Tuy vậy, tác động dài hạn của dự án không nên chỉ được đo bằng số điểm ngập giảm đi, mà bằng việc thành phố có dám duy trì bảo dưỡng, vận hành minh bạch và tích hợp dự án với quy hoạch đô thị, thoát nước hay không. Nếu tiếp tục cho phép bê tông hóa bừa bãi, lấn chiếm kênh rạch, bất kỳ hạ tầng chống lũ nào rồi cũng sẽ bị quá tải. Dự án ngăn triều gần 10.000 tỷ đồng là cơ hội để thiết lập tiêu chuẩn mới cho hạ tầng chống lũ và quản trị đô thị; thành phố có biến cơ hội này thành niềm tin bền vững hay chỉ thêm một công trình “để đó” sẽ phụ thuộc vào cách vận hành sau ngày bàn giao tháng 11 tới.
