Lá chắn thép 10.000 tỷ đồng: Tóm tắt dự án và thông điệp cốt lõi
Dự án ngăn triều TPHCM là công trình hạ tầng thủy lợi quy mô lớn, sử dụng hệ thống cống chống ngập khổng lồ, đê bao và trung tâm điều khiển tự động để bảo vệ hàng trăm kilômét vuông đô thị khỏi ngập do triều cường trong bối cảnh biến đổi khí hậu Việt Nam ngày càng gia tăng rủi ro.
Điều đáng nói không phải chỉ là con số gần 10.000 tỷ đồng vốn đầu tư hay độ phức tạp kỹ thuật, mà là việc dự án đang chạm tới đích sau gần một thập kỷ lỡ hẹn. Tổng tiến độ đã đạt khoảng 93%, trong đó cống Bến Nghé dẫn đầu với 99% và đã vận hành thử, các cống còn lại dao động từ 89% đến 95%. Một phát biểu đáng trích dẫn là: “Hiện tổng tiến độ dự án đã đạt 95% với hơn 1.000 công nhân liên tục túc trực... Chúng tôi quyết tâm hoàn thành, bàn giao dự án trong tháng 11-2026”. Thông điệp rõ ràng: nếu lần này không về đích, TP.HCM khó có cơ hội thứ hai để xây một lá chắn quy mô tương tự trong vài thập niên tới.
6 cống khổng lồ và bài toán kỹ thuật: Hạ tầng chống lũ lụt phải đủ tầm đô thị 6,5 triệu dân
Cơ thể của “lá chắn thép” này chính là 6 cống kiểm soát triều lớn: Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Định, Mương Chuối, Phú Xuân và Cây Khô, cùng hệ thống đê kè dài khoảng 6–7,8km và 43 cống nhỏ. Về quy mô, đây là một trong những hạ tầng chống lũ lụt lớn nhất thành phố, được thiết kế để kiểm soát ngập cho khoảng 570km² bờ hữu sông Sài Gòn và khu trung tâm, bảo vệ trực tiếp đời sống khoảng 6,5 triệu người dân.
Nhìn ở góc độ kỹ thuật, dự án thể hiện tham vọng bắt kịp chuẩn mực hạ tầng chống lũ lụt của những đô thị ven sông, ven biển trên thế giới. Cống Bến Nghé sử dụng cửa van thép nặng hơn 434 tấn với thiết kế “van chìm” độc nhất: khi không cần ngăn triều, van nằm dưới mặt nước để không cản tàu thuyền, khi triều dâng sẽ nâng lên bằng hệ thống thủy lực. Cống Phú Định và Cây Khô còn tích hợp âu thuyền rộng 15m, buồng âu Cây Khô dài tới 160m, cho thấy mục tiêu không chỉ chống ngập mà vẫn giữ được nhịp giao thông thủy. Nếu tiếp cận dự án như một bài thi công phức hợp, đây là bước nâng cấp tiêu chuẩn kỹ thuật chống ngập mà thành phố đã chậm trễ quá lâu.
Từ thập kỷ trễ hẹn đến nước rút cuối: Vì sao dự án ngăn triều TPHCM không thể thất bại nữa?
Dự án khởi công từ ngày 26/6/2016, từng đặt mục tiêu hoàn thành vào năm 2018 nhưng nhiều lần đình trệ vì vướng mắc về thanh toán quỹ đất và dòng vốn. Phải đến khi Nghị quyết 212/NQ-CP được ban hành tháng 7/2025, các nút thắt tài chính mới được tháo gỡ, và công trình chính thức tái khởi động ngày 2/2/2026 với cam kết hoàn thành trong năm 2026. Đây là bài học đắt giá: hạ tầng ngăn triều không chỉ là chuyện kỹ sư, mà còn là câu chuyện thể chế và kỷ luật thực thi.
Tiến độ hiện nay cho thấy toàn bộ dự án sẽ được bàn giao trong tháng 11/2026, sớm hơn mốc yêu cầu chậm nhất 31/12/2026 của lãnh đạo thành phố. Ở các cống còn lại, khối lượng thi công vẫn dày đặc: Tân Thuận khoảng 95%, Mương Chuối 94%, Phú Xuân 92%, Phú Định 90% và Cây Khô 89%, với hơn 1.500 kỹ sư, công nhân làm việc tại 9 mũi trọng yếu. Nói cách khác, TP.HCM đang chạy đua với thời gian – không chỉ để kịp một mốc tiến độ, mà để chứng minh rằng những dự án BT từng gây tranh cãi có thể kết thúc bằng một công trình hữu dụng, chứ không phải một di sản dang dở.
Lợi ích thiết thực cho 6,5 triệu cư dân và sức ép biến đổi khí hậu Việt Nam
Sau những đợt mưa lớn trùng triều cường, nhiều tuyến đường tại TP.HCM ngập sâu, người dân phải lội nước đi làm, xe chết máy, nhà cửa ẩm thấp. Không khó hiểu khi cư dân ven sông, như bà Huỳnh Thị Phương Thảo ở Bến Phú Định, đã chờ gần 10 năm và chỉ mong “đường sá bớt ngập, việc đi lại thuận tiện hơn”. Khi hệ thống cống chống ngập khổng lồ vận hành đồng bộ, kỳ vọng lớn nhất là xóa các điểm ngập kinh niên, giảm thiệt hại kinh tế và nâng chất lượng sống của khu vực rộng 570km².
Điều quan trọng là dự án được thiết kế có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu, trong bối cảnh nền địa hình đô thị trũng thấp, cống thoát nước cũ kỹ, mưa cực đoan tăng và triều cường ngày càng cao trên hệ thống sông Sài Gòn – Đồng Nai. Đây không chỉ là dự án “cứu ngập hôm nay”, mà là một mắt xích trong chiến lược thích ứng biến đổi khí hậu Việt Nam ở đô thị lớn nhất nước. Nếu vận hành hiệu quả, nó sẽ đặt nền cho các dự án hạ tầng chống lũ lụt tiếp theo – từ hệ thống cống dài 56km ở lưu vực Tây Sài Gòn đến các nhà máy xử lý nước thải – nhằm mục tiêu giảm 50% thiệt hại do ngập trong giai đoạn 2026–2030.
Sau siêu dự án ngăn triều: TP.HCM có đang học cách sống chung với nước?
Dù 6 cống lớn chuẩn bị vận hành thử từ nay đến tháng 11/2026, dự án ngăn triều TPHCM không phải “chiếc đũa thần” giải quyết mọi vấn đề. Nếu thành phố vẫn mở rộng bê tông hóa, lấn kênh rạch, chậm cải tạo cống cũ, bất kỳ hệ thống hạ tầng chống lũ lụt nào cũng có giới hạn. Điểm tích cực là cùng với siêu dự án này, một dự án cải thiện thoát nước, nước thải và thích ứng biến đổi khí hậu lưu vực Tây Sài Gòn trị giá hàng nghìn tỷ đồng cũng đã được phê duyệt, với mục tiêu giảm ngập, giảm ô nhiễm và xây dựng đô thị có khả năng thích ứng cao.
Kết luận công bằng phải là: dự án ngăn triều 10.000 tỷ đồng là bước đi đúng hướng, dù đến muộn và tốn kém, bởi không có lựa chọn rẻ nào cho một đô thị 6,5 triệu người sống trên vùng đất thấp. Từ đây, thách thức lớn nhất không còn là xây cống, mà là duy trì vận hành, bảo dưỡng, đồng thời siết kỷ luật quy hoạch và quản lý đất đai. Nếu không thay đổi cách sống với nước – coi nước là yếu tố phải được quản trị lâu dài chứ không chỉ chặn lại bằng bê tông – TP.HCM có thể sẽ phải chi thêm nhiều lần 10.000 tỷ nữa để rượt đuổi biến đổi khí hậu trong tương lai.
