Đổi luật để khắc phục quản lý phân tán
Luật An toàn thực phẩm là khung pháp lý quy định cách Nhà nước kiểm soát nguy cơ đối với thực phẩm, phân công trách nhiệm quản lý và bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Sửa luật lần này cần được nhìn nhận như một cuộc cải tổ cách quản lý, chứ không chỉ là bổ sung thêm quy định.
Sáng 24/10, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra dự án Luật An toàn thực phẩm sửa đổi; chiều cùng ngày, các đại biểu tiếp tục thảo luận tại tổ. Dự thảo gồm 9 chương, 74 điều.
Lý do sửa đổi đã rõ: sau hơn 15 năm thi hành, luật hiện hành bộc lộ những điểm yếu trong thực tế. Quản lý còn phân tán giữa nhiều bộ, dữ liệu chưa được kết nối từ trung ương đến địa phương, còn kinh doanh thực phẩm trên thương mại điện tử vẫn có khoảng trống pháp lý. Nếu không xử lý các điểm nghẽn này, quy định mới khó tạo khác biệt cho người tiêu dùng.
Một đầu mối không đồng nghĩa một mình chịu trách nhiệm
Dự thảo xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý an toàn thực phẩm. Đây là hướng đi hợp lý, nhưng đầu mối chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng quyền hạn và trách nhiệm rõ ràng. Nếu Bộ Y tế chỉ điều phối trong khi các bộ khác vẫn quản lý từng lĩnh vực mà không xác định ranh giới cụ thể, sự chồng chéo hoặc bỏ trống nhiệm vụ vẫn có thể tiếp diễn.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị Chính phủ rà soát trách nhiệm giữa Bộ Y tế và các bộ chuyên ngành, nhất là ở những khâu giao thoa như sản xuất ban đầu, sơ chế, giết mổ, chợ đầu mối, nhập khẩu và lưu thông. Quan điểm cần được đưa vào luật là mỗi nhiệm vụ phải có một cơ quan chịu trách nhiệm chính, cùng cơ chế phối hợp và trách nhiệm giải trình đến cùng khi có vi phạm hoặc sự cố.
Việc phối hợp liên ngành không phải phần phụ: ngành y tế không thể tự giải quyết toàn bộ vấn đề, nên các bộ, ngành và địa phương cần cùng tham gia, có nhân lực và cơ chế thực thi phù hợp. Phân cấp xuống tỉnh, xã cũng phải gắn với năng lực và nguồn lực thực tế, thay vì giao việc mà không giao đủ điều kiện.
Hậu kiểm theo rủi ro, không dựng thêm rào cản
Chuyển từ tiền kiểm đại trà sang hậu kiểm thực phẩm theo rủi ro là thay đổi đáng ủng hộ, nếu được thực hiện đúng cách. Thay vì dàn đều kiểm tra và thủ tục, cơ quan quản lý có thể tập trung vào sản phẩm nguy cơ cao, đặc điểm từng mặt hàng và lịch sử tuân thủ của cơ sở. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên ủng hộ hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đồng thời cảnh báo một số quy định dự thảo có thể làm tăng thủ tục và chi phí tuân thủ.
Hậu kiểm không thể trở thành tên gọi mới cho một vòng giấy tờ khác. Dự thảo cần quy định minh bạch đối tượng, tần suất và căn cứ kiểm tra; doanh nghiệp tuân thủ tốt không nên bị đối xử như cơ sở có lịch sử vi phạm. Nguồn lực kiểm soát nên tập trung vào nơi nguy cơ cao, trong khi thủ tục không cần thiết cần được loại bỏ.
Cách tiếp cận theo chuỗi cung ứng, từ sản xuất ban đầu đến chế biến và phân phối, cũng có thể giúp phát hiện nguy cơ sớm hơn. Khi thực phẩm không an toàn được phát hiện, truy xuất nguồn gốc, thu hồi và tiêu hủy nhanh sẽ giảm khả năng sản phẩm tiếp tục đến tay người mua.
Dữ liệu số phải giúp truy trách nhiệm
Quản lý trên nền tảng số là một phần thiết yếu của dự án luật, không chỉ là việc đưa hồ sơ lên mạng. Dự thảo đề xuất hệ thống dữ liệu về vòng đời sản phẩm, cơ sở sản xuất và kinh doanh, tổ chức thử nghiệm, kết quả thanh tra, kiểm tra, giám sát và các vụ ngộ độc thực phẩm. Nếu dữ liệu được kết nối và cập nhật, cơ quan quản lý có thể theo dõi lịch sử tuân thủ, nhận diện khâu rủi ro và lựa chọn biện pháp kiểm soát phù hợp.
Dự thảo cũng bổ sung nghĩa vụ cho doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm qua thương mại điện tử. Đây là bước cần thiết khi người mua ngày càng tiếp cận thực phẩm qua sàn và nền tảng trực tuyến, nhưng quy định chỉ phát huy tác dụng nếu làm rõ ai xác minh thông tin sản phẩm và ai chịu trách nhiệm khi nội dung đăng bán sai lệch.
Bước tiếp theo nên là tiếp tục rà soát trách nhiệm liên ngành và hoàn thiện các nội dung còn cần quy định chi tiết; Ủy ban thẩm tra cũng đề nghị tiếp tục xem xét năm vấn đề lớn. Kết quả của lần sửa Luật An toàn thực phẩm sẽ không được đo bằng độ dày văn bản, mà bằng khả năng ngăn thực phẩm nguy hiểm đến bàn ăn và chỉ ra rõ cơ quan phải chịu trách nhiệm khi hệ thống thất bại.
