Lắng nghe trước khi mâu thuẫn bùng phát
Phòng ngừa bạo lực học đường là quá trình nhà trường chủ động lắng nghe, nhận diện khó khăn và xử lý mâu thuẫn khi chúng còn ở giai đoạn sớm, thay vì chỉ can thiệp sau khi có người bị tổn thương. Sau vụ học sinh đánh giáo viên tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi, các trường ở TP.HCM tăng cường nắm bắt tâm tư, tình cảm của học sinh. Tuy nhiên, điều đáng chú ý không chỉ là phản ứng trước một vụ việc: ngăn bạo lực học đường đòi hỏi cách làm thường xuyên, có kênh để học sinh lên tiếng và người lớn biết tiếp nhận.
Trường THPT Bình Hưng Hòa vừa tổ chức đối thoại giữa ban giám hiệu và đại diện học sinh các lớp trong không khí cởi mở, dân chủ. Hoạt động này nhằm giúp trường kịp thời nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, khó khăn và vướng mắc; học sinh cũng có dịp được giải đáp, tháo gỡ vấn đề và đóng góp ý tưởng cho trường. Đây là hướng đi có giá trị hơn những lời kêu gọi chung chung về an toàn trường học: khi học sinh thấy ý kiến của mình được lắng nghe, nhà trường có thêm cơ hội phát hiện bất ổn trước khi chúng biến thành xung đột.
Nhiều kênh theo dõi giúp nhận ra dấu hiệu nguy cơ
Một buổi đối thoại không thể thay thế việc theo dõi liên tục. Tại Trường THPT Nguyễn Hữu Huân, phòng tham vấn học đường phát phiếu khảo sát tâm tư, nguyện vọng của học sinh toàn trường từ đầu năm học; trong năm, các lớp thường xuyên đối thoại giữa giáo viên chủ nhiệm và học sinh để tháo gỡ vấn đề mới phát sinh. Cách làm này tạo nhiều lối để học sinh chia sẻ, kể cả khi các em chưa sẵn sàng nói trước ban giám hiệu.
Vai trò của giáo viên chủ nhiệm vì thế không dừng ở quản lý nề nếp. Một giáo viên biết lắng nghe, nhận ra thay đổi bất thường và chuyển học sinh đến đúng nơi hỗ trợ có thể giúp giải quyết vấn đề ngay khi vừa xuất hiện. Nếu vấn đề xảy ra ở nhiều lớp, hoặc chưa được xử lý ổn thỏa trong một lớp, ban giám hiệu có thể can thiệp hoặc đưa ra khuyến cáo chung. Đây là một chuỗi theo dõi cần phối hợp: giáo viên gần học sinh nhận tín hiệu, còn nhà trường bảo đảm tín hiệu ấy không bị bỏ qua.
Xây văn hóa ứng xử, không chỉ chờ xử lý vi phạm
Phòng ngừa hiệu quả không thể chỉ dựa vào kỷ luật sau khi sự việc xảy ra. Trường THCS Nguyễn Trãi triển khai phong trào “Nói lời hay - Làm việc tốt”, khuyến khích học sinh giao tiếp hòa nhã, biết cảm ơn và xin lỗi, tránh trêu chọc hay xúc phạm bạn bè; đồng thời giúp đỡ nhau và có trách nhiệm với trường lớp. Những việc nhỏ ấy không thay thế quy trình xử lý bạo lực, nhưng góp phần định hình chuẩn mực chung và làm giảm môi trường dung dưỡng hành vi gây tổn thương.
TS. Nguyễn Hữu Long, giảng viên Trường Đại học Mở TP.HCM, cho rằng bên cạnh răn đe, nhắc nhở và giáo dục, cần lan tỏa gương người tốt, việc tốt để học sinh có thêm ảnh hưởng tích cực. Trường THPT Trường Chinh cũng tổ chức đối thoại trong năm học 2026-2027, nơi học sinh đề xuất cách tổ chức hoạt động học tập và mở rộng môi trường rèn luyện kỹ năng. Đó là cách biến học sinh thành người tham gia xây dựng nếp sống học đường, thay vì chỉ là đối tượng nhận nội quy.
Phòng ngừa cần thành việc thường xuyên
Các biện pháp trên chỉ phát huy tác dụng khi được duy trì và nối với nhau: khảo sát để tìm vấn đề, đối thoại để hiểu bối cảnh, giáo viên theo dõi thay đổi và ban giám hiệu xử lý khi sự việc vượt khỏi khả năng của lớp. Nguồn tin cho biết Phòng Học sinh, sinh viên sẽ tham mưu lãnh đạo Sở GD-ĐT TP.HCM ban hành quy tắc ứng xử chung cho học sinh, sinh viên toàn thành phố; song song đó, các trường phải rà soát hoạt động sinh hoạt trong nhà trường. Quy tắc chung có thể tạo điểm tựa, nhưng không thay được sự tin cậy giữa học sinh với người lớn.
Bài học đáng rút ra là phòng ngừa bạo lực học đường không bắt đầu từ biên bản kỷ luật mà từ khả năng nhận ra một học sinh đang gặp khó khăn, một mâu thuẫn đang kéo dài hay một lời trêu chọc đã vượt giới hạn. Muốn ngăn bạo lực học đường, trường cần lắng nghe có hệ thống, phản hồi kịp thời và xây dựng văn hóa tôn trọng mỗi ngày. Khi học sinh có nơi để nói và biết người lớn sẽ hành động, nhà trường mới tiến gần hơn tới một môi trường an toàn trường học thực chất.
