Thị trường carbon Việt Nam: động lực mới cho mục tiêu giảm phát thải 2040
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế kinh tế cho phép doanh nghiệp mua bán hạn ngạch và tín chỉ carbon chất lượng, nhằm biến kết quả giảm phát thải thành giá trị tài chính, hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải 2040 và phát thải ròng bằng 0 vào 2050, đồng thời tạo thêm động lực cho đầu tư chuyển đổi xanh trong nền kinh tế quốc gia. Việt Nam đã đặt mục tiêu phát thải đạt đỉnh chậm nhất vào năm 2035, sau đó giảm nhanh về phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Sàn giao dịch carbon trong nước đã được vận hành thí điểm từ tháng 6/2026, tạo hạ tầng cơ bản để giao dịch hạn ngạch và tín chỉ đủ điều kiện. Vấn đề không còn là “có thị trường hay không”, mà là thị trường đó có đủ minh bạch, đủ chiều sâu để huy động dòng vốn xanh quy mô lớn hay vẫn chỉ dừng ở mức thử nghiệm. Nếu coi thị trường carbon là trụ cột cho chiến lược khí hậu, thì chất lượng tín chỉ và thể chế minh bạch phải được xem là điều kiện tiên quyết, không phải phần phụ trang trí cho các báo cáo chính sách.
Nhu cầu vốn khổng lồ cho chuyển đổi xanh: 368 tỷ USD không phải chuyện xa vời
Theo chuyên gia kinh tế trưởng của Ngân hàng Phát triển Châu Á tại Việt Nam, quốc gia này cần khoảng 368 tỷ USD đầu tư bổ sung cho thích ứng biến đổi khí hậu, nâng cao khả năng chống chịu và giảm phát thải đến năm 2040, tương đương 6,8% GDP mỗi năm. Con số này cho thấy chuyển đổi xanh không phải một dự án bên lề, mà là chương trình đầu tư dài hạn, quy mô hệ thống. Trước mắt, vốn phải chảy vào điện sạch, lưới điện và tiết kiệm năng lượng, sau đó là sản xuất công nghiệp, giao thông, nông nghiệp và xử lý chất thải. Nhưng vốn lớn không đồng nghĩa với việc “đổ tiền cho bằng được”. Nguồn vốn chỉ được giải ngân khi dự án chứng minh được hiệu quả, khả năng trả nợ và số liệu giảm phát thải có thể kiểm chứng. Đây là điểm mấu chốt: nếu không có hệ thống đo lường và thẩm định đáng tin cậy, thị trường carbon Việt Nam sẽ khó thuyết phục các nhà tài trợ quốc tế và nhà đầu tư tư nhân rằng mỗi đồng vốn bỏ ra thực sự tạo ra giảm phát thải, chứ không chỉ mua danh nghĩa “xanh”.
Doanh nghiệp đã nhập cuộc: chuyển đổi xanh không còn là khẩu hiệu
Điểm sáng của thị trường carbon Việt Nam là nhiều doanh nghiệp không ngại chuyển đổi xanh và sẵn sàng đầu tư công nghệ xanh, dù suất đầu tư lớn buộc họ phải tính toán rất kỹ. Một doanh nghiệp sản xuất giấy tái chế và bao bì cho biết đã xác định tâm thế làm chuyển đổi xanh ngay từ đầu, tập trung vào yếu tố cốt lõi là công nghệ: sử dụng nhiên liệu sinh khối, năng lượng mặt trời và đầu tư hệ thống xử lý chất thải bằng công nghệ vi sinh như “trái tim của nhà máy” để giảm phát thải ra môi trường. Sau khi tiếp cận tín dụng xanh, phát hành trái phiếu xanh và xây dựng khung xanh, doanh nghiệp này không chỉ thu được lợi ích kinh tế mà còn tạo giá trị xã hội, đồng thời thu hút thêm quỹ đầu tư và tổ chức tài chính, giúp tiếp cận nguồn vốn với lãi suất và thời hạn vay thuận lợi hơn. Đáng chú ý, họ đã ký hợp đồng hợp tác để xác nhận tín chỉ carbon và định hướng tham gia thị trường tín chỉ carbon quốc tế cũng như các trung tâm carbon trong nước. Điều này cho thấy doanh nghiệp đã đi trước thể chế: họ tìm cách biến giảm phát thải thành doanh thu, trong khi khung pháp lý vẫn đang chạy theo để hoàn thiện.
Tín chỉ carbon chất lượng và thể chế minh bạch: nền tảng còn thiếu
Muốn thị trường carbon Việt Nam phát triển bền vững, điều kiện bắt buộc là tín chỉ carbon chất lượng và thể chế minh bạch. Về nguồn cung, tín chỉ phải phản ánh kết quả giảm phát thải hoặc hấp thụ phát thải thực tế, được tính toán và xác minh độc lập, không thống kê trùng lặp, đồng thời tính đến nguy cơ kết quả bị đảo ngược hoặc phát thải chuyển sang nơi khác. Sàn giao dịch có thể kết nối người mua với người bán, nhưng không tự tạo ra tín chỉ đạt chuẩn hay nhu cầu mua. Về thể chế, cần quy định rõ quyền sở hữu, quyền được cấp và bán tín chỉ, cách thức chia sẻ nguồn thu, quy trình đăng ký, cấp, chuyển nhượng và sử dụng tín chỉ, cũng như trách nhiệm các bên khi xảy ra tranh chấp; hệ thống đăng ký phải theo dõi được từng tín chỉ trong suốt vòng đời. Hiện chi phí xác minh tín chỉ carbon còn rất cao, trở thành một rào cản đối với hoạt động giao dịch trên thị trường. Nếu không xử lý bài toán chi phí và minh bạch, tín chỉ carbon sẽ khó trở thành tài sản tài chính đáng tin cậy, và thị trường carbon sẽ chỉ là sân chơi của một số dự án thí điểm, thay vì nền tảng cho dòng vốn xanh quy mô lớn.
Khơi thông dòng vốn xanh: kết hợp tín dụng, thị trường carbon và cải cách thể chế
Thị trường carbon chỉ tạo động lực kinh tế để giảm phát thải khi đi cùng hệ thống tài chính biết đánh giá và tài trợ cho các hoạt động xanh và hoạt động chuyển đổi. Chuyên gia ADB nhấn mạnh, thị trường carbon tạo động lực, còn tín dụng cung cấp nguồn vốn; hai công cụ này chỉ bổ trợ hiệu quả khi tổ chức tín dụng có năng lực đánh giá hoạt động xanh, dòng tiền từ tín chỉ carbon và khả năng trả nợ của từng dự án. Danh mục tài trợ cần bao gồm cả hoạt động đã đáp ứng tiêu chí môi trường và hoạt động chuyển đổi có kế hoạch giảm phát thải khả thi, mục tiêu, thời hạn rõ ràng và kết quả có thể kiểm chứng. Để khơi thông dòng vốn xanh, Việt Nam cần hoàn thiện thể chế song hành với phát triển thị trường carbon và tài chính xanh; chất lượng chính sách và hiệu quả phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức tín dụng và các bên tham gia thị trường sẽ quyết định quy mô, chi phí và khả năng tiếp cận vốn. Bài học quốc tế cho thấy cần kết hợp hỗ trợ đầu tư với quản lý rủi ro, củng cố tiêu chí, dữ liệu và năng lực thẩm định, sau đó thí điểm hỗ trợ nguồn vốn cho các khoản vay đủ điều kiện. Nếu hội đồng quản trị ngân hàng không dám xác định ngưỡng rủi ro chấp nhận được và lĩnh vực ưu tiên cho tín dụng xanh, thì 368 tỷ USD sẽ mãi là con số trên slide hội thảo, không bao giờ trở thành dòng vốn thực chảy vào nền kinh tế.
